tPočetna

Uz stogodiŠnjicu pridvoraČke crkve

JUBILEJ I ISKONSKE NEPOZNANICE

Na dan sv. Cara Konstantina i Carice Jelene, 3. juna o. g., obilježena je stogodišnjica izgradnje crkve u Pridvorcima, posvećene ovim svecima. Proslava je protekla svečano i dostojanstveno, bez uobičajene dernečke  vašarštine, kako i dolikuje tom činu. Svetu liturgiju sa litijom  obavila je grupa sveštenika, koje je predvodio vladika Grigorije. Svečanost je okončana trpezom ljubavi, na kojoj su razmjenjivana i saznanja o gradnji ovog hrama...

Pun vijek postojanja pridvoračke crkve  dovoljan je period da većina događanja vezanih za njenu gradnju padne u zaborav, mada se to zdanje smatra mladim u odnosu na neka mnogo starija svetilišta u okolini. Pa da ne bi i ono malo saznanja o njenoj gradnji bilo uskoro zaboravljeno, ovdje će se pokušati da se iznesu neki detalji o tom pregnuću mjesnih parohijana.

Razlog zašto se tek prije stotinu godina pristupilo izgradnji crkve pokazuje jedan dokumenat koji je sačuvao Duko Ilijić, koji živi u Zagrebu. To je dopis upućen u Ameriku njegovom ocu Stevu, koji se u ono doba prezivao Prcović. Iako je vrijeme podobro oštetilo ovaj požutjeli i nagriženi list, ipak se dio teksta još može pročitati:

"Potpisani tutori složiše se da svome selu, svojoj vjeri i narodnosti, srpstvu na čast i diku, sagrade u vašem rodnom mjestu crkvu primjerenu našim seoskim potrebama. I sadašnja vlada povlađuje toj namisli, ali nije dozvolila da u zemlji milodare kupi(mo) već traži da selo samo sve izvede. Vama su, dragi rodoljube i Zemljače, te namisli dobro poznate i vi ste tamo (nečitko)  za zidanje božijih hramova pridonašali... (Iz pojedinih riječi koje se dalje mogu pročitati može se shvatiti da se spominje solidarnost    naših zemljaka kad su u pitanju slični poduhvati.) .. .da ćete nam se odazvati.. .uz bratsko pozdravlje potpisuju

Pridvorci, marta 1905.        Tutori:

Jevto Glogovac

Todor Bojanić

Todor Škero 

Lazo djerić"

Dopis    je ovjerio svojeručnim potpisom i pečatom iguman manastira Duži Gerasim Jovanović 20. marta 1905. godine. Na poleđini dopisa, predstavljen je plan crkve, koji je identičan sa kasnije izgrađenom bogomoljom.

Kod Toša Škera našla se i kopija molbe koja je, pola godine kasnije, upućena Zahumsko-hercegovačkoj mitropoliji  u Mostaru da im dozvoli gradnju crkve. U molbi se, pored ostalog, navodi:

"Mi seljaci sela Pridvoraca kotara Trebinja, spremni smo, da podignemo, na razvalinama stare pravoslavne crkve novu crkvu, za istu imamo dovoljno novaca na temelju plana i proračuna, te nećemo kupiti priloga."

Dalje  se u molbi navodi da su prije tri godine od Visoke zemaljske vlade: dobili dozvolu    za izgradnju pod uslovom da isposluju i dozvolu više duhovne vlasti. Saopštavaju da raspolažu sumom od tri i po hiljade kruna, a po proračunu, koji  je kod Zemaljske vlade, izgradnja hrama će koštati tri hiljade kruna. Zahtjev su potpisala trojica tutora, među  kojima se, iz nepoznatih razloga, nije našao Lazo djerić. Očito je da je odobrenje  brzo stiglo, jer je već naredne, 1906. godine, bogomolja dovršena. Ali, prevarili su se u računu, jer je izgradnja stajala više nego je bilo predviđeno, pa su prilozi sakupljani i kasnije.

Crkva je izgrađena na zemljištu koje je poklonio Todor Bojanić, istočno od Crkvine, dotadašnjeg pridvoračkog groblja. Po zapamćenju parohijana, hram su gradile Gadže iz Polica. Sazidana je pravilnim tesanicima i vrijeme od sto godina kao da nije ostavilo nikakva traga na njoj.

Saznanja o  starijoj crkvi

Prostor na kome se bogomolja nalazi, kao i okolno groblje, narod i danas naziva samo Crkvinom, što upućuje na ruševine nekog hrišćanskog hrama. U citiranom dijelu molbe Mitropoliji, kaže se da će se crkva podići "na razvalinama stare pravoslavne crkve". Međutim, ona je izgrađena istočno od Crkvine, dotadašnjeg seoskog groblja, na velikom  usjeku u strmu kamenitu padinu, gdje je, prije gradnje, iskopana  prostrana zaravan. Stariji mještani pričaju da su, prilikom kopanja grobnica zapadnije     od               današnje crkve, nalaženi temelji neke starije bogomolje. I poznati ruski naučnik Aleksandar Giljferding, prolazeći kroz naš kraj 1857. godine, zabilježio je u svom putopisu da se u Pridvorcima nalaze ruševine pravoslavne crkve, vjerovatao je mislio na ovu.

Vremena izgradnje i rušenja tog starijeg hrama, kao i njegov izgled, po svoj prilici, ostaće tajna jer su izgradnjom grobnica uništeni i posljednji ostaci koji bi mogli nešto pokazati. Po svjedočenju mještana, bila je to omanja građevina, kakve su ranije većinom bile  seoske crkve, koje su pravili sami seljani u prvih sto pedesetak godina turske vladavine.     Nije sačuvano ni predanje kome je svecu bila posvećena, nasuprot porušenim bogomoljama u nekim okolnim selima. Tako omeđine crkve posvećene istim svetiteljima u susjednim Gomiljanima narod naziva Kostadinovicom; za ostatke crkvice na vrhu Malog Huma, na  granici između pridvoračkog i volujačkog atara, donedavno se znalo da je bila posvećena svetom Spasu, isto kao i ruševine bogomolje na Raptima, prije njene obnove pred Drugi svjetski rat, itd.

Posveta tog starog hrama nije očuvana  ni u crkvenoj slavi, bilo zbog čestog smjenjivanja pridvoračkog stanovništva  ili usljed davnog nestanka crkve. Iako je savremena pridvoračka crkva, kao i veći dio ovog naselja, do polovine prošlog vijeka pripadala parohiji manastira Duži, čija je slava bila Velika Gospa, stari pridvorački rodovi su prisluživali samo Pantalijev dan, slavu stare dživarske parohijalne crkve.

Zanimljivo je da ugledniji stari pridvorački rodovi nisu cijenili ni ukop uz dacašnju crkvu, nego  su svoje pokojnike   sahranjivali  uz mnogo poznatija svetilišta na Trojičinoj glavici u Volujcu, a kasnije i uz Pantalijevicu na Aleksinoj Međi, uprkos činjenici da do početka prošlog vijeka ovo selo, u toku čestog  potapanja polja, nije imalo kopnenu vezu sa okolinom.

Legenda o manastiru

Ako se pamćenje o staroj pridvoračkoj crkvici slabo očuvalo, predanje o manastiru u zapadnom dijelu naselja još je veoma živo, mada je taj hram morao biti znatno stariji i poticati   još iz doba nemanjićke vladavine, kad su vladari i velikaši podizali raskošna vjerska zdanja.

Mještani još pokazuju njegove ostatke - okruglu krstionicu i "Kaluđerske grobove" u dvorištu kule iz turskog vremena, izgrađenoj na zasvođenoj prizemnoj građevini, koja, po procjeni arheologa djorđa Odavića, potiče iz predturskog doba. To je, najvjerovatnije, ostatak dvora velikog bosanskog vojvode Radoslava Pavlovića, u čijem je posjedu bio i trebinjski kraj od 1415. do 1440. godine. Nešto malo kasnije, 1443. godine, u istorijskim izvorima se prvi put pominju Pridvorci, naselje nazvano po pomenutom dvoru.

Paradoksalno je što se ovo naselje, smješteno, valjda, na najpogodnijem mjestu na starom Dubrovačkom karavanskom putu kroz Hercegovinu, pominje kasno u odnosu na druga mjesta. Tako se sva sela koja se nalaze na toj saobraćajnici   od  današnje Ivanice do Moska, pominju prije Pridvoraca, neka i po dvjesta godina ranije. To navodi na pretpostavku da je, prije izgradnje Pavlovićevog   dvora, naselje nazivano drukčije. Među neidentifikovanim srednjovjekovnim imenima sela u trebinjskom kraju, pretpostavljenom imenu starijeg pridvoračkog naselja najviše bi odgovarao Sveti Stefan trebinjski, ponekad nazivan i Stjepan Polje. To naselje je nazvano po pravoslavnoj crkvi sv. Stefana, koja se često pominje u arhivskim izvorima tokom 14. i 15. vijeka. Poznato je da je u toj crkvi služio sveštenik Tvrden od polovine tridesetih do sredine šezdesetih godina 14. vijeka, a, po svoj prilici, i njegov mnogo poznatiji bratić pop Bokčin, koji je svoju sjenicu obilježio natpisom uklesanim na stijeni kod ulaza u Leotarov stadion u Policama.

Istorijski izvori više puta navode da se crkva sv. Stefana nalazila kod prelaza Trebišnjice. Donedavno, do betoniranja korita Trebišnjice krajem sedamdesetih godina prošlog vijeka, nedaleko od pomenute građevine vidjeli su se tragovi triju   prelaza preko rijeke: ostaci drvenih stubova nekakvog mosta, alke u obalnom zidu na mjestu Lađe i gaz preko dva ostrvca  zvana Velike i Male rakite. Poljski put   koji od Pridvoraca vodi do ovih prelaza naziva  se Ravna ulica, a nastavlja se na zasadskoj strani Krivom ulicom.

Pored lokacijske podudarnosti   crkve sv. Stefana i naselja po njoj nazvanog sa prelazom preko rijeke, i ime jednog lokaliteta uz taj prelaz baca tračak svjetla na staro ime sela - Šćepanove vrbe. Kad je dvor sagrađen na crkvištu ili u njegovoj blizini i naselje nazvano po pridvorcima, zavisnim seljacima koji su tu stanovali i opsluživali dvor, trag starog imena se zadržao samo u imenu dijela obale obrasle vrbama.

Najstariji mještani ne dijele opšte uvjerenje da je manastir bio na mjestu te stare građevine, nego tvrde da je bio nešto zapadnije, kod Ćelovića kuća. Tome bi u prilog išlo proricanje starih Pridvorčana, kasnije obistinjeno, da vlasnici impozantne Ćelovića kuće neće imati poroda jer je sazidana od materijala neke porušene crkve.

Njihovo naselje, mada na vrlo atraktivnijoj, sunčanoj lokaciji, ostalo je pusto, kao da je ukleto, i pored ogromnog priliva doseljenika. Istu    sudbinu     doživjeli   su  i  vlasnici pomenute kule, koja se nalazi na ostacima predturskog zdanja i za koju se tvrdi da je ukleta jer je sazidana na bogomolji,

U polju, ispod navedenog   dijela naselja, nalazi se Babin kamen, veliki stećak, jedini ostatak   srednjovjekovne nekropole. Prostor oko njega čuvali su i raniji vlasnici muslimani i kasniji Srbi, ali je razoron u doba seljačke radie zadruge polovinom prošlog vijeka, kada su   oko njega pronađeni  i uništeni i drugi grobovi. Dio njiva između tih građevina naziva se Krsta.

Navedene  činjenice  ukazuju da je na tom mjestu stvarno bilo   neko poznato svetilište. Legenda govori o manastiru, a istorijski    izvori o crkvi. Vjerovatno  je  u preživjelom narodnom   sjećanju značajnoj crkvi dat viši status, status manastira.

Na osnovu navedenih legendi, vjerovanja i imena, izvedena je pretpostavka da je Staro pridvoračko svetilište bila poznata trebinjska crkva sv. Stefana, u kojoj su decenijama služili sveštenici iz vlasteoskog roda Bogdanovića, odnosno Stanislavića  u narednom koljenu.

Istoricari su većinom pretpostavljali da se ona nalazila u Policama,  s obzirom na mjesto gdje je bila sjenica popa Bokčina i dio sela Popi, nazvan po njihovom staništu. To mjesto je udaljeno oko dva kilometra od pridvoračkog starog hrama, što nije bila nikakva prepreka za službu popa Tvrdena u njemu. Na istoričarima je i, naročito, na arheolozima, da potvrde ili oscore iznesenu hipotezu.

Savo Pujic