tPočetna

Piše: dr Savo Kuljak

EKOLOGIJA I ISTORIJA

HENDEK OKO STAROG GRADA

Hendek je nekada služio za odbranu Grada. Danas, mogao bi, koliko je do njega,  da posluži u odbrani od ekonomskog propadanja, jer, nema sumnje, rekonstrukcija jednog ovakvog objekta, višestruko bi povećala vrijednost nekretnina u samom Starom Gradu, a, naravno, i u Centru grada. Čak, kada bi se Stari grad oblikovao na odgovarajući način - kao "grad od kamena" i kao "grad na vodi", mogao bi da znatnije utiče i na vrijednost nekretnina u cijelom gradu. O drugim (dobrim) posljedicama da ne govorimo. 

Građenje hendeka (opkop - kanal sa vodom oko odbranbenih zidova) oko Starog grada na Banj Viru  u Trebinju započeto je 1715. godine. Hendek je zatrpan na zahtjev  dr Levija iz higijenskih razloga 1934 godine.

Odnedavno se čuju priče o obnovi hendeka oko odbranbenih zidova starog grada u turističke svrhe jer je hendek odavno izgubio prvobitnu namjenu zbog koje je pravljen.

Važnije napomene - istorijat starog grada (Ič Hisara) Kastela

Prije dolaska Turaka  u ove krajeve, u prvoj polovini 15. vijeka, veliki vojvoda Radoslav Pavlović, gospodar Trebinja, pored dvorova u gradu Borču iznad rijeke Prače kod Mesića imao je i dvorac  "stobor" u Pridvorcima, dvorac "stobor" u Soko gradu u Konavlima (Jiriček), kule na Klobuku, gradinu u gornjim Palama na vrelu paljanske Miljacke, Pavlovac na Prači, Hodiđed na sastavcima paljanske i moikranjske Miljacke, Zvečaj (Ustiprača), Brodar na Drini, Višegrad, Dobrun, Hrtar i Vratar na Drini, Pavlovac u Tvrdinićima, Pavlovac kod vrela Prače, Pavlovo Ždrijelo na Romaniji, Toplik u Lukavici i Kobilj Do. Pridvorci su u to vrijeme bili administrativni centar trebinja (A. Kuljak).

Sve do 1687. godine Donji Krajevi su imali svoje primorje od Prevlake do Risna. Perast i Kotor su držali Mlečani. Tridesetih godina 15. vijeka Pavlovići i Kosače su prodali svoje dijelove Konavala Dubrovčkoj Republici.

Administrativni i vojnički centar Trebinja i trebinjskih oblasti (stare Travunije) prvih godina turske vlasti u 15. i 16. vijeku bio je Herceg Novi.  Ovakvo stanje je trajalo sve do pada Herceg Novog i Risna pod Mletačku Republiku 1687. godine. Sudske poslove su vršile kadije u Cernici (Gacko), LJubinju i Herceg Novom. Trebinje sa okolinom je pripadalo sudskoj oblasti kadije od LJubinja. Turci su zadržali  administrativnu podjelu starog Trebinja s tim što su župe nazvali nahijama. Nahije su bile Trebinje, Novi, Riđani (Grahovo), Banjani, Nikšići, Cernica i Rudine. 

Manje teritorijalne jedinice bile su knežine (džemati). O knežinama se malo zna jer se u pisanim dokumentima  samo spominju Površka i Gomionska u trebinjskoj nahiji. Navodno je i LJubomir bio knežina u rudinskoj nahiji. Dolaskom Turaka i uspostavljanjem turske vlasti u Trebinju, sve do pada Herceg Novog 1687. godine, nije bilo značjnih turskih institucija u Trebinju. Postavlja se pitanje zašto Turci nisu u 15. vijeku zaposjeli dvorac (stobor) Pavlovića u Pridvorcima kod Londže,  do dolaska turaka administrativni centar Trebinja i trebinjskih oblasti?

Vjerovatno zato što su u dvorcu u Pridvorcima kod londže bile "monaške kelije" u kojima su stalno bile nastanjene monahinje. Po Osmanskim zakonima, ako su crkve i vjerski objekti bili napušteni duže od 50 godina, mogle su se porušiti ili  pretvoriti u džamije (B. Nilević)

Prema Evliji Čelebiji, kapetani sa vojnim posadama su bili samo duž dubrovačke granice u Novom, Trebinju i Gabeli. Istina 1664. godine spominje se neki Jusuf kao kapetan trebinjske tvrđave (kule sa oborima, S. Skarić) za koju se pretpostavlja da je bila na Banj Viru. Evlija Čelebija je  posjetio LJubomir, Begović Kulu, Staro Slano i LJubinje, a nije posjetio Trebinje udaljeno od Starog Slanog samo oko 12 km., jer ono u to doba nije imalo privredni  i politički značaj.

U to vrijeme kule sa vojnim i carinskim posadama su bile u Uskoplju na brdu Kriještalici, u Starom Slanom i u Tvrdošima na mostu preko Trebišnjice u kojoj je  1624. godine bilo 29 azeba. Vjerovatno je ovaj most sa kulom  lociran na mjestu sadašnjeg mosta u Dražin Dolu nadomak Mostaća.

Nakon 1687. godine kula Banj Vir, locirana pored crkve Sv. Mihajla, konačno postaje centar ove oblasti. Koncem 17. i početkom 18. vijeka ovo mjesto se nazivalo Banj Vir.

U trećoj deceniji 18. vijeka se gubi ime Banj Vir. Izgradnjom bedema sa hendekom oko naselja u Banj Viru formira se urbano gradsko naselje koje se zove trebinjski grad. Mihajlo Miloradović (porijeklom iz Dubrava) izaslanik ruskog cara Petra Velikog naziva to naselje  Trebinjem i spominje u njemu kuće i dućane (V. Skarić).

Turci su ovaj grad zvali "Ič Hisar" a domaće stanovništvo Ićesar, što  znači unutrašnji dio tvrđave  (O.dj.Kozić, Ibrahim beg Deftedarević) .

Po Muvekitu Turci su sagradili Banj Vir 1706. godine, kao zamjenu za Herceg Novi. Međutim, Stari Grad se gradio tokom osamnaestog vijeka i kasnije. Dubrovčani su 1712. godine poslali meštra  Iliju Zota iz sela Čajkovice sa 6 argata u Banj Vir. Osman kapetan Banj Vira u junu i julu 1714. g. izvještava da je došao ferman od sultana da se popravi i utvrdi Banj Vir. Pomoć će za ove svrhe dati kadiluci LJubinje, Cernica i Novska Bekija. Stari Grad se gradio i 1721 g. Iz ovog vremena potiče i natpis koji je stajao iznad gradskih vrata. NJegov zadnji pasus glasi:

"... MIRI-MIRAN MUHAFEZEI TREBIN HAZARETI OSMAN PASANIN FI  SEBIL - ULAH BINA EJLEDIJA LJALA SENE 1134.  (1756. n.e., S. Delić)           

Trebinjski muhafizi su se čas zvali  muhafizi  a čas miri-muhafizi, a oni sa rangom paše miri-miran muhafizi. Osman Resulbegović dok je bio miran muhafiz zvao se begom, a kada je stekao rang miri-miran muhafiz počeo se nazivati pašom.

Osman paša Resulbegović je udario temelje starom gradu na Banj Viru, jer su pod njim Turci napustili Herceg Novi i Risan i naselili se u Trebinje. Ovako je Derviš Hasan pjevao o Osman paši:

Osman paša on je iz Novoga

On  je  gradu  temelj  udario

i  u   gradu    kulu    načinio

i  u   kulu    sahat     dobavio

iz Mletaka za trista dukata

Stari grad se, takođe, dograđivao između  1751 - 1775. godine. Osman pašina tabija je imala 17 azeba, a velika tabija 25 azeba. U starim listinama porodice Resulbegović, koje je pripremio i publikovao Ibrahim beg Defterdarević u GZM Sarajevo 1897. g. objavljen je veliki  broj pisama među kojima su pisma upućena Ibrahim paši Resulbegoviću od vladike Sava I Petrovića NJegoša, od  Stanislava Burovića (njihovog rođaka) i pismo guvernatora Vukadina Vukotića, te pismo upućeno Hasan begu od vladike hercegovačkog Stefana. U prilogu su faksimili ovih pisama.

Prednosti i mane obnove hendeka

Izvjesna prednost je pozitivan vizuelni efekat koji može da se valorizuje u turizmu i niz pratećih urbanih efekata. Ipak, ako bi se pristupilo obnovi hendeka, valja znati da je...

1. Hendek zatrpan iz higijenskih razloga  u vrijeme kada je protok Trebišnjice u Banj Viru bio značajno veći. Nakon izgradnje Hidroelektrana na Trebišnjici protok rijeke je strogo ograničen. Sada u Banj Viru mašine svakodnevno mehanički čiste korito rijeke od rastinja i nečistoća.

2. Izgradnja novog hendeka bi zahtjevala  poseban  projekat za  kondiciranje  kvaliteta vode u hendeku koji bi zahtjevao velike troškove održavanja u toku eksploatacije.

3. Izgradnjom hendeka  izgubili bi se sadašnji poslovni prostori i prostori za parkiranje vozila.