tPočetna

INFO-PROJEKTI
Iz Beča – Ana Mičeta

Austrijske vojne novine Tom 1. - 3. mart, sveska 1906.

PAD KLOBUKA

24. do 28. septembar 1878. godine, sa posebnim osvrtom na upotrebu "ravničarske" artiljerije u brtskim borbama

Piše: Glavnokomandujući Josef Beck

Vinograd u Lastvi u blizini Klobuka


Kada su u ljeto 1875. godine hrišćani podigli oružje protiv omrznutog turskog okupatora i počele borbe oličene poznatom surovošću i nasilništvom, brojni hrišćani su krenuli u izbjeglištvo preko austrijsko-ugarske granice i pali na teret carevine.

Turci su za vrijeme rata protiv Rusije, Rumunije, Srbije i Crne Gore u godinama 1876. i 1877. bili nemoćni da suzbiju borbe i zavladaju situacijom u ustankom zahvaćenim provincijama.

Berlinskim kongresom 13. juna 1878. godine, kome su prisustvovali svi važniji evrospki poglavari, odobreno je, uz saglasnost Visoke Porte, Austro-Ugarskoj da preuzme i zavlada provincijama Bosne i Hercegovine.

Uslov za preuzimanje ove, 51.000 km2  velike zemlje je gušenje ustanke. Zbog geografskih i strateških uslova moralo se pribjeći podjeli okupacionih trupa u dvije grupe.

Trupe koje su bile određene za marš na Bosnu, bile su raspoređene u Hrvatskoj i Slavoniji, a one prema Hercegovini su stacionirane u Dalmaciji. Od Srbije i Crne Gore je očekivana puna neutralnost u sukobu.

Kako bi bili spremni na sva eventualna iznanađenja u prvom naletu borbe, mobilizovane su u periodu od 15. juna do 5. jula sljedeće borbene jedinice:

Za operacije u Bosni trupe Jozefa Filipovića (trupe 13. armijskog korpusa), za operacije u Hercegovini trupe Stefana Jovanovića sa sve ukupno 561/2 bataljona, 12 kompanija tehničkih trupa, 141/2  eskadrona, 112 topova, 4 ratna mosta (?), 72.713 ljudi i 13.313 konja.

U Hrvatskoj stacionirana 36. divizija je bila u stanju povećane mirnodobske predostrožnosti sa 157 ljudi po kompaniji, dok su trupe u Dalmaciji bile u stanju povećane borbene gotovosti i transformirane u dvije osvajačke brigade postavljene jedna u sjevernu i druga u južnu Dalmaciju. U periodu od 5. do 19. avgusta su i trupe 36. divizije mobilizovane za operacije u Bosni.

Protovnik se sastojao dijelom od pojedinačnih fanatika pa sve do razdražljivog muslimanskog stanovništva kome se pridružio i jedan broj na to prisiljenih pravoslavnih hrišćana, a dijelom od regularnih turskih trupa sastavljenih od domaćeg stanovništva.

Teško prohodan, teško saglediv i resursima siromašan teren je bio prirodni saveznik ustanicima koji su najbolje bili upoznati sa svim prečicama, skrovištima i stazama za povlačenje i privlačenje. Način na koji su se ustanici borili davao je cijeloj borbi  karakter koji se razlikovao od svake druge brdske borbe.

Način borbe bez ikakvih pravila, sa ciljem pojaviti se čas ovdje, čas tamo, sve je više poprimao divlji karakter. Zavisno od sredstava, ustanici su formirali manje ili veće grupe - čete. Vođe četa su između sebe dogovarali pravila, označavali mjesta gdje je bilo povoljno organizovati okupljanje kada bi bili prisiljeni na povlačenje. Interesantan je način komunikacije ustanika i njegova iznenađujuća sigurnost.

Ta komunikacija se bazirala na dozivanju s brda na brdo koja su bila udaljena i po stotinu kilometara. Nisu se mogli vidjeti, ali su se mogli čuti njihovi prodorni glasovi: "O Jovo! Hoj djuro! Bježžte, bježžte, evo švaba, mnogo Švaba-a-a!" (doslovno napisano na srpskom jeziku).

Primjer koliko daleko se prostire ljudski glas na čistom planinskom vazduhu je jedan slučaj iz 1882. godine. Tom prilikom su carske patrole zbog guste magle i slabe vidljivosti prešle crnogorsku granicu nekoliko stotina koraka. Vijest je odavde "povikana" u Cetinje (preko 90 km vazdušne linije) i još je iste večeri iz Beča stigla telegrafska naredba u kordonsku stanicu da se ovaj slučaj objasni.

Ustanici su, pored vatrenog oružja (sa zadnjim punjenjem, sistem NJinchester i Snider) nosili i staro oružje sa prednjim punjenjem, jedno pakovanje municije, nož nalik kami (?) kao i ručni mač (sablju). U torbici od ovčije vune nalik ruksaku se nalazilo hrane za nekoliko dana kao i neko grubo sukno namjenjeno pokrivanju.

Pomalo ratoboran karakter ovog brdskog naroda je tokom niza ratnih godina usavršio poseban način borbe koji se sastojao od iskorištavanja terena i vatrenog djelovanja u defenzivnom smislu. U ofanzivu bi išli samo u slučaju da su značajno brojniji od neprijatelja ili u slučaju mogućnosti prepada. Onda bi uslijedila borba sa golim oružjem, sabljom, koju nije uvijek bilo lako odbiti. Ako bi pretrpili velike gubitke, krenuli bi u povlačenje bježeći samo njima poznatim puteljcima, a moral bi im znatno opao.

Ponašali bi se dosta surovo prema neprijateljskim vojnicima koji bi im pali u zarobljeništvo. Uslijed izvrsnog poznavanja terena i iskorištavanja istog, pretrpili bi neznatne gubitke od vatrenog oružja. Uspješno bi odolijevali i topovima od kojih bi ginuli najčešće slučajno zbog njegove nepreciznosti dok bi lutali strateški nevažnim terenom.

Feld-maršalu-lajntantu Jovanoviću, koji je računao na ove, njemu dobro poznate uslove, bilo je omogućeno da  6. avgusta sa svojom divizijom umaršira u Mostar i osigura vezu sa Dalmacijom u dolini Neretve.

U periodu od 13. do 21. avgusta u borbama oko Stoca, distrikt Dubrava je očišćen je od ustanika. Dana 28. avgusta austro-ugarskoj vojsci polazi za rukom oslobađanje Nevesinja bez borbe što je uslovilo povlačenje ustanika prema istoku u Gacko, Bileću i Trebinje. U tom periodu je u južnoj Dalmaciji stacionirana 20. brigada pod komandom  G.M. v. Nagy  krenula u marš na Trebinje iz pravca Dubrovnika i, nakon lakših borbi, osvojila ga 7. septembra.

Kako je centralno uporište ustanka prebačeno u jugoistočne oblasti Hercegovine, tako je Jovanović morao svoj sljedeći operacioni cilj usmjeriti ka ovim krajevima. NJegov plan je bio prodiranje prema istoku preko već utvrđenih oblasti oko Stoca i Dabarske visoravni, a onda i okretanje južno prema Trebinju odakle bi uslijedila okupacija najčuvanijih distrikata Korjenići i Zubci zajedno sa kolonom koja je prema Trebinju marširala iz južne Dalmacije.

Kad je 8. septembra u Mostar stigla vijest o događajima iz Trebinja, Jovanović odlučuje da sprovede svoj plan dobivši pritom punu saglasnost od 2. armijske komande. Prva brdska brigada je imala zadatak da osigurava okupirano Nevesinje, a četvrta da osigurava Mostar i osvoji etapu u liniji doline Neretve.

Druga i treća brdska brigada su krenule 11. septembra u 8 časova ujutru u predmarš i u toku poslijepodneva se ujedinile kod Domanovića.

Marš kroz ove predjele je bio izuzetno težak. Neposredno iza Stoca, u koji su stigli 12. septembra, počinje 11 km dugačka klisura kojom protiče rijeka Bregava. Dijelom klisure je vodio put prema  Dabarskoj visoravni. Kako je ovaj put bio neuslovan za prevoz topovskog oružja (9 cm), pristupilo se gradnji šireg puta. Za podupiranje puta je bilo neophodno izgraditi kamene brane u rijeci. Tek nakon petočasovnog, izuzetno napornog rada, pri čemu su vojnici morali stajati u vodi do kukova i raditi, put je 13. septembra prilagođen prolasku pomenutih topova.

Kolona se kretala sporo u teškim uslovima terena, u kojima su vrlo često morali graditi puteve kako bi prošli sa svom opremom. Dodatno su im otežavali napadi ustanika koji su najčešće dolazili sa boka. U tu ranu jesen su kiše spirale šljunak sa puteva i pravile blato  pa je nekad bilo potrebno i po sat vremena da 12 konja uz pomoć ljudske snage izvuku topove koji us skliznuli s puta. Prognoza stanja na putu ka Dabru je glasila još lošije pa je odlučeno da dio teške opreme bude vraćen nazad u Stolac.

Divizija je konačno stigla 16. septembra u Bileću. Oprema je smještena u jedan lager, a već 18. kreće predmarš u Trebinje gdje je na brdu Gljiva iznad grada izvršeno ujedinjenje sa 20. brigadom.

Tog istog 18. septembra kreće marš preko Panika i  Moska ka Trebinju. Marš se odvijao pod pojačanim sigurnosnim mjerama jer se pročulo da korjenićki ustanici spremaju napad. Nakon što su u okolini Jasen, manje grupe ustanika napale su kolonu, odlučeno je da nekoliko baterija 3. brdske brigade ostane kod Jasena i sljedećeg dana zauzme brdo Kravica, a ostatak produži marš na Gljivu i sa 20. brigadom krene na istok, na put Dubrovnik - Trebinje.

Dolazak divizija na visine koje su ustanici smatrali nedostupnim i njihovo krstarenje po krševitoj pustinji, ostavilo je ustanike bez riječi i duboko deprimiralo.

Uprkos tome, iskusnim ustaničkim vođama je uz pomoć zavidne hrabrosti ustanika pošlo za rukom da se snažno suprostave austro-ugarskim trupama kod distrikta Korjenići koji se nalaze na samoj crnogorskoj granici.

Glavno mjesto u ovom distriktu je oko 15 km istočno smješteno Grančarevo. Desnom obalom Trebišnjice je tada vodio trošan kameni put od Trebinja do Grančareva. Tu se dolina rijeke sve više sužava i stvara poplave što uzrokuje poteškoće pri prelasku na drugu obalu. Od necvijećkog platoa do Grančareva vodi put, na oko 50 metara iznad nivoa rijeke. Rijeku koja je 20-50 koraka široka i 1-2 m duboka je za vrijeme normalnog vodostaja moguće bezbjedno preći samo kod Grančareva. Nizvodno, u blizini Trebinja u mjestu Arslanagić most se nalazi 115 koraka dugačak i 4 koraka širok kameni most na čijoj sredini se nalazi stražarska kućica za oko 15-20 ljudi.

Dana 19. septembra u Trebinje stiže vijest da su kote Dub i Krilo, koje se nalaze zapadno od Grančareva osvojene od strane ustanika. To je izmijenilo plan akcije pa je Jovanović odlučio krenuti u tom pravcu kako bi oslobiodio ta važna uporišta. Svoje trupe je podijelio u tri kolone: lijevu, srednju i desnu kolonu. Kolona sa proviantom (hranom) je krenula tek kad su borbe završene i ustanici se uputili u povlačenje ka Grančarevu. Dvadeseta brigada je napravila pauzu kod mjesta Arslanagić most, razoružala ustanike, zaposjela most i nastavila marš. Na daljem putu je krševit i teško prohodan teren nastavio da bude najveći neprijatelj. Trupe su morale nekoliko puta da se pregrupišu kako bi se bezbijedno prošlo do Necvijeća koje je kasnije, uz manju borbu, i osvojeno.

Topovi su zbog neprohodnsti morali ostati na koti Dub, dok je ostalo pokretno oružje lagerovano u Necvijeću. Zabilježeno je da se i transport hrane teško probijao prema uogorenim trupama. Zapisano je da je 3. bataljon carskog regimenta dobio hranu tek 21. septembra u 4 časa ujutru.

Iz logora na kotama Krilo i Dub se lijepo mogla vidjeti suncem okupana tvrđava Klobuk sa svojim visokim zidinama, smještena na usamljenom stjenovitom uzvišenju. Već odavde je bilo jasno da će biti teško zavladati ovim posljednjim ustaničkim uporištem. Nakon što je vidio kakvo je stanje na Klobuku, Jovanović odlučuje da se vrati i prvo osvoji Grančarevo kako bi osigurao neometan pohod na Klobuk. Odlučeno je i da se probije put do Grančareva kako bi se olakšalo kretanje vojske. Lako je osvojio i donje i gornje Grančarevo i u jednoj džamiji zatekao veću količinu oružja koje su ustanici zaplijenili u borbi sa carskom vojskom kod Ravnice, Stoca i Gorice.

Hrišćansko stanovništvo distrikta Bilća, Zubci i okoline Klobuka je carske trupe dočekalo sa simpatijama pa su im čak i pomagali pokazujući put.

Divizijska komanda je znala da će ustanici pod vođstvom Ćatovića i Bračkovića pružiti veliki otpor. Znalo se i da je plato Rohova lokva, Zastrm kao i tvrđava Klobuk pod nadzorom ustanika. Podaci o broju ustanika iz raznih izvora su varirali i samim tim bili nepouzdani.

Tvrđava Klobuk... na strmom, stjenovitom uzvišenju, okružena brojnim klancima,  oko 400 koraka dugačak i 200 koraka širok plato okružen jakim zidinama daje sliku dva odvojena dijela sa po više građevina u svakom pojedinačno.

Sjeverni dio se ni sa koje strane nije dao sagledati. Jedan zid od cirka 1m visine i 60 cm dijelio je sjeverni od južnog dijela. Sjeverni i zapadni dio je opasivao zid 1,5 m visine i 70-80 cm koji se izdizao iz stijena oko cijelog mjesta. Na istoku i jugu se nalazio nešto slabiji zid koji je čak na par mjesta bio prekinut. Tek nakon osvajanja se mogao dobiti potpun pregled unutrašnjosti tvrđave.

U sjevernom dijelu su, osim dvije zgrade za stanovanje i jedne cisterne, postojali platoi za topove (9 cm sa prednjim punjenjem). U južnom dijelu se nalazila jedna džamija, dvije zgrade za vojsku, magacin za municiju, četiri cisterne i na zapadnom zidu kula sa kapijom. Svi objekti su bili od čvrstog zida i kamena. Samo je sa jedne strane, i to veoma opasno, iz pravca platoa Rohova lokva bio moguće pješke doći do tvrđave.

Klobuk je i u prethodnim ratovima, kako od strane Rusa tako i od strane Crnogoraca, u više navrata napadan, ali uvijek uzaludno.

Stanovništvo je smatralo tvrđavu neosvojivom, tradicionalnim simbolom nesalomivog otpora. U političkom, ali i vojnom pogledu je osvajanje Klobuka bilo neophodno.

Direktan napad na tvrđavu bi donio velike gubitke tako da je odlučeno da se pokuša sa postepenim okruživanjem i onda granatiranjem. Kasnije će se ispostaviti da je to bilo prava odluka i jedini način osvajanja tvrđave. Potpuno okruživanje zbog nepristupačnosti terena i neposredne blizine crnogorske granice je bilo nemoguće.

Moralo se ograničiti na zatvaranje zapadnog fronta, tj. prostora od crnogorske granice, preko Rohove lokve do doline Sušice i potiskivanje ustanika iz polja pred tvrđavom.

Od 21. septembra je padala jaka kiša bez prestanka. Trebišnjica je nabujala zbog čega nije završen put kod  Grančareva što je potpuno onemogućilo prevoz teškog naoružanja. Bez topovskog naoružanja je uspješno granatiranje tvrđave sa njenim čvrstim zidinama bilo nemoguće.

Divizijska komanda je tada preduzela pripreme za sprovođenje drugog plana. Trebalo je zavladati Trebišnjicom na mjestima gdje se moglo skelama preći na drugu stranu. Vojska je krenula na donje Grančarevo, na Kulaš koji se nalazio na ušću Sušice kako bi osvojili prelaz. Malobrojna ustanička četa je tom prilokom prešla Trebišnjicu pod naletom carskih trupa i za sobom potpuno onesposobila skelu. Sajla je bila toliko uništena da se morala naručiti nova iz Dubrovnika.

Kako je kiša sve jače padala i voda neprestano rasla, bilo je neophodno preći rijeku što je brže moguće. Dana 23. septembra su teški topovi morali biti prebačeni na lijevu obalu Trebišnjice kako bi na vrijeme počelo granatiranje tvrđave Klobuk. Bez skele i čamca, jedini način prelaska je bio nabacati stijene u nabujalu rijeku i uz pomoć konja izvući topove na drugu stranu. Za organizovanje i vođenje tog poduhvata javio se dobrovoljno Luzius Kind, vodnik 11. kompanije. S teškom mukom i borbom pronašao je Kind pogodno mjesto za prelaz i pričvrstio sajlu za neko drvo na drugoj obali. Tokom cijele akcije je stajao na sredini rijeke i držao sajlu dok su vojnici prelazili noseći municiju, a za njima i konji vukući teške topove. Voda je konjima dosezala i do leđa, a nekoliko puta je postojala opasnost da će ih odnijeti jaka struja. Ipak, prelazak je uspješno obavljen tog 23. septembra u 4 sata i 30 minuta poslijepodne. Za izuzetno hrabar podvig, Kind je nagrađen srebrnom medaljom prve klase.

Neposredno nakon prelaska rijeke, vojska je zauzela položaj na Šabovini (ili Sabovini) i otvorila vatru iz topova na vrhove iznad desne obale Sušice. Prvo je osvojena karaula Azizi na oko 3.000 koraka zapadno od Klobuka, a onda je vatra okrenuta ka tvrđavi. Procijenjena razdaljina je iznosila oko 6.700 koraka i uspješnost granatiranja kao i preciznost se nije mogla odrediti. Iste te večeri 23. septembra je u divizijsku komandu došla vijest o veoma povoljnom položaju za topove nešto preko 1.000 koraka istočno od Šabovine i naredba o pravljenju  još jednog puta. Kako tovarne životinje nisu mogle više prelaziti rijeku, municija za topove je morala biti dopremljena od baterija pozicioniranih kod Duba i prolaza Gljiva preko Arslanagić mosta.

U Šabovini je podignuta signalna stanica koja je mogla komunicirati sa stanicom na Grančarevu, a ova opet sa stanicom Dub.

Kada su predtrupe krenule na Klobuk, dočekala ih je neprijateljska vatra. Tada su glavne trupe umjesto direktinim putem preko karaule Azizi, skrenule lijevo i krenule u marš uzvodno preko Dobrog Duba na Ilijino brdo. Nakon napornog marša, trupe su napravile odmor kako bi sačekali priključivanje odreda i zajedno nastavili marš prema Rohovom platou gdje ih je dočekala ustančka artiljerija. Spremni na svako iznenađenje, vojnici carske vojske su uspješno odbili napad i natjerali ustanike na povlačenje koji su bježali ka tvrđavi, a neki čak i preko crnogorske granice prema Grahovu. Jedna brdska baterija je uspješno otvorila vatru na Klobuk iz pravca sa oko 1.000 koraka udaljenog Vučijeg brda. Jedan dio 20. brigade je zauzeo pozicije na Rujevom brdu i pružilo podršku topovima koji su granatirali sa Rohove lokve.

Kiša je i dalje padala, Trebišnjica bujala, a zalihe hrane i municije su se sve teže probijale do položaja. Jedini preostali put je bio preko udaljenog Arslanagić mosta. Zabilježeno je da je Jovanović pronalazio neke puteve kojima je municija dopremana u Dubrovnik pa onda i u Trebinje. Jedna kola su krenula iz Metkovića prema Arslanagić mostu. Zalihe municije su bile sve slabije tako da su topovi djelovali samo noću. Tada je stigla vijest da se oko 60-70 ustanika u noći 25. na 26. septembar  spustilo niz strme litice na južnoj strani tvrđave i prebjeglo ka crnogorskoj granici gdje su uhvaćeni i razoružani. Na tvrđavi je trebalo biti još svega oko 70 ustanika koji su i dalje pružali otpor. Naveče 26. septembra su poglavari Klobuka ponudili divizijskoj komandi kapitulaciju pod uslovom da ih puste da se slobodno povuku i pritom ponesu svojie oružje. Divizijska komanda je odbila ponudu i zatražila od bezuslovnu predaju. Dana 27. septembra je stiglo pojačanje u municiji i krenula je jaka ofanziva. Kako je otpor ustanika oslabio, austro-ugarska komanda je pokušala da sazna nešto više o stanju u tvrđavi, a jedini način da se to postigne je bio da se neko popne uz zidine i proviri unutra. Pominje se nekoliko pokušaja među kojima Luef i Hirschmann koji su se vratili neobavljenog posla da bi kasnije u isti pohod krenuli Spreitzhofer i Gartner. Dok je Spreitzhofer čuvao stražu, Gartner je skinuo čizme i krenuo da se penje uz zid. Nije uspio da vidi preko zida, ali je vidio kako se 17 ustanika sa prtljagom vere preko zida i bježi prema dolini kada ga je jedan mladić zapazio i počeo da viče privlačivši pažnju ustanika. Gartner je takvom brzinom krenuo u bijeg da je zaboravio čizme pod zidinama. Spreitzhofer i Gartner su se dobro vratili na položaj, ako se izuzmu rane koje je Gartner  dobio trčeći po oštrim stijenama i kroz draču.

Nakon vijesti o povlačenju ustanika, major Vorhauser izdaje naredbu o izviđačkom pohodu jedne regimenta koju su ustanici otkrili i otvorili vatru. Iste te večeri je došla još jedna ponuda za kapitulaciju, ali je odbijena na isti način.

Dana 28. septembra, u zoru,  general-major  von Nagy šalje u tvrđavu jednu patrolu pod komandom Michael Mayera kome se pridružuju kapetan Stojan Stojačić i Mulaga Hasan Hadžević koji su učestvovali u prethodnim pregovorima sa ustanicima.

Dogovoreno je da istaknu bijelu zastavu na kulu iznad kapije, ako je tvrđava pala. Kada su stigli pred kapiju, Stojičić je zvao nekoliko puta i kad niko nije odgovorio, vojska je krenula u tvrđavu. Nisu nikog zatekli. Preostali ustanici su se još u noći povukli prema crnogorskoj granici. Stojičić je postavio bijelu zastavu - Klobuk je pao!

Klobuk za Austro-ugarsku nije imao neko važno strategijsko značenje pa je general-major  von Nagy izdao naredbu da se tvrđava po zauzimanju sruši. Već je 28. septembra počelo je demoliranje. dana 29. septembra je minirana kapija i toranj, a onda i ostatak zidina sravnjen sa zemljom.

Klobuk, svjedok brojnih krvavih borbi, do tada neosvojivo utvrđenje, prestalo je da postoji tog 29. septembra 1878. godine...