tPočetna

INFO-PROJEKTI
Iz Beča – Ana Mičeta

KRIVOŠIJSKE OPERACIJE IZ DRUGOG UGLA

PJESNIK U UNIFORMI - NA ORJENU

Donosim fragment iz ratnog dnevnika pukovnika Himmela, pukovnika 97. pješadijske regimente, koji je krivošijske operacije (1882. godine) doživljavao i kao vojnik, ali - i kao pjesnik. Posebno, danas izgleda interesantna percepcija krša jednog vojnika koji se već pripremio za rataovanje u Hercegovini...

Odlomak iz teksta "Marš 44. pješadijske brigade preko Orjena i njeno učešče u osvajanju Krivošija marta 1882. godine". Ovaj tekst je napisan prema jednom predavanju (Himmel) koje je održano u Vojno-naučnom udruženju u  Trstu 6. decembra 1882. godine). Fragmenti koje donosim, mislim da su dovoljni sami za sebe...

Istočna oblast Jadranskog mora i njene susjedne države je jedna neobična oblast u kojoj se od davnih vremena sudaraju valovi orijenta i zapada. Ovaj unutrašnji razdor, borba između dvaju svjetskih struja je sadržaj istorije ovih zemalja, sadržaj istorijske epohe koju mi živimo i biće posljednji uzrok svih značajnijih događaja koji će se zbivati na ovom tlu u sljedečem stoljeću.

(Zaista zanimljivo predviđanje narednih događaja. Kasnija istorija regiona pokazuje da Austrija nije uspjela u pacifikaciji ovog područja. Ili bar to da o nikakvoj stabilizaciji nije moglo biti ni riječi.)

Vremenski period u kome izbijaju i počinju da se razvijaju  nemiri u Dalmaciji i Hercegovini je tako  kratak, a interesovanje za tok događaja, u vojnim krugovima, tako veliko da ne bi nastale rupe u razumijevanju ove epohe i kad bih odmah prešao na stvarno razvijanje vojnih operacija, nastavlja Himmel u tekstu koji piše u Trstu 10. februara 1883. godine.

Nakon što se dugo gajila nada da će uspjeti smirivanje stanovništva, sprovođenje zakona o nošenju oružja u južnoj Dalmaciji nailazi na pasivan otpor, a krajem 1881. godine sve češći nemiri u hercegovačkim graničnim opštinama "bude" carsku vladu koja poseže za vojnim mjerama kako bi riješila situaciju u regionu.

Feldmaršal-lajtnant baron Jovanović stupa na mjesto barona Rodića nakon njegove 60-godišnje izvanredne službe što je pokazivalo ozbiljno interesovanje carske vlade za nastalu situaciju i njeno rješavanje.

U drugoj polovini januara 1882. godine je u južnoj Dalmaciji formirana 47. divizija pod komandom general-majora Winterhaldera i u jugozapadnom dijelu Hercegovine 44. divizija pod komandom general-majora Kobera. I ova divizija, kao i ostale trupe u Hercegovini, bila je podređena feldmaršal-lajtnantu baronu Jovanoviću koji je primio naziv "komandant trupa Dalmacije i Hercegovine".

Za početak odlučnih operacija bilo je potrebno savladati resursima siromašnu prirodu, napraviti opsežne lagere, upoznati okolinu i spremiti se za ustaničku taktiku pojavljivanja u pojedinačnim manjim grupama, bandama. Hladna zima, karakter zemlje, nepristupačnost teškog terena, uzrujano stanovništvo, neophodnost nadgledanja dugih linija i velikih opština sa što manje trupa... Svi ovi momenti su uticali na to da je sposobnost carskih trupa stavljena na probu.

Bilo je to teško vrijeme. Alarmantne vijesti su stizale trupe u neprestanom pokretu. Uskoro je zatraženo pojačanje na ugroženim tačkama, pa onda kombinovano veliko tumaranje terenom, slanje odreda na linije za čije duže posjedanje nisu bile dovoljne postojeće trupe; izgradnja komunikacija, smještaja, organizacija pošte, nebrojenih konvoja vojnog i raznog drugog materijala zahtjevala je veliko angažovanje vojnih snaga. U ovoj situaciji baron Jovanović dolazi u 44. diviziju čiji je štab (Trebinje) nadgledao 16. i 17. februara.

Raspoređivanje vojnih snaga i premještanje divizije je bilo slijedeće:

44. divizija - komanda (stanica Štaba Trebinje)

- Komadant: general-major Guido von Kober,

- šef generalštaba: major Franz Forstner Edler von Billan,

- divizijski glavni (šef) ljekar: Dr. Wilhelm Tonner,

- intendant-činovnik: vojni podintendant prve klase Madž Nanjratil.

2. brdska brigada (stanica štaba Trebinje)

- Komandant: pukovnik Georg Babich;

- oficir generalštaba- viši lajtnant Franz Orenstein Edler von Horstein,

- Pješadijska regimenta broj 16 sa 3 bataljona,

- Pješadijska regimenta broj 22 sa 2 bataljona,

- Brdska baterija broj 2/XI sa 4 topa.

Od trupa ove brigade sredinom februara su u Trebinju stacionirani: 22. pješadijska regimenta sa regiment-štabom i 2 bataljona, 2 kompanije 16. pješadijske regimente i  brdska baterija. šesnaesta pješadijska regimenta je zauzimala glavnu stanicu kordona Grab sa regimentštabom i 2 kompanije, kordon-stanicu Orovac sa jednom kompanijom, Konjsko sa jednom kompanijom, Bogojević selo sa dvije kompanije, Ulice (!?) sa jednom kompanijom, Vrbanje sa dvije kompanije i Kruševice sa jednom kompanijom.

6. brdska brigada (stanica Štaba BileĆa)

- Komadant: pukovnik Anton Galgotzy,

- Oficir generalštaba:  viši lajtnant Heinrich Siegler Edler von Ebersnjald;

- Pješadijska regimenta broj 67. sa 3 bataljona;

- Lovački bataljon broj 20.

Trupe ove brigade su zauzimali opštinu Bileća sa glavnom stanicom Bileća i stanice Korita i Plana.

Dana 18. februara diviziji su se priključili: treći bataljon u Dubrovniku stacionirane 35. pješadijske regimente i 2. brdska brigada, kasnije nazvana 6. brdska brigada.

Dana 22. februara je u Trebinje pristigla i kompanija 20/II; od toga je pola kompanije ostalo u Trebinju dok je druga polovina preseljena na Grab.

Komandanti obje brigade su ujedno bili i opštinske političke vođe i to pukovnik Babich u Trebinju, a Galgotzy u Bileći. Kordonska linija koja je  ove dvije opštine razdvajala od Crne Gore i ustankom zahvaćene Dalmacije nije direktno pratila državnu granicu, ali je zauzimala važna mjesta ovog rijetko naseljenog dijela krševite zemlje kako bi potisnula ustanike iz njihovih rodnih mjesta.

Karakter pomenutog kordona je veoma impozantan. Kraška visoravan izgleda ovdje najveličanstvenije, ali i u najbizarnijim formama.

Moćne visoke planine sa vrhovima do 2000 metara, ledom i snijegom prekrivene strme padine, prašume sa višestoljetnim drvećem, stjenovite pustoši sa širokim kotlinama podzemnim uskim otvorima, oštrim pukotinama, strmim liticama i dubokim provalijama... To su sve elementi ovog pustog, neprivrednog predjela.

Osim puta koji vodi od Dubrovnika preko Trebinja do Bileće, trupe su raspolagale još samo putem prema Lastvi, jednim putem prema Grabu kao i pojedinim, najčešće od strane trupa izgrađenim rubnim stazama koje su u nevolji omogućavale prolazak jednostavnije kolone. Granična brda u zimskim mjesecima su čak i za lokalno stanovništvo važila kao neprohodna jer su postojeće kozije staze u to vrijeme zavejane, a golim okom je nemoguće bilo predvidjeti da li slijedeći korak vodi u duboku provaliju.

Strme padine ledom prekrivenog Vučijeg Zuba i još impozantnijeg Orjena su izgledale kao nepristupačne stjenovite litice koje su štitile područje Krivošija sa ove strane.

Osjećaj nepristupačnosti je značajno doprinosio održavanju neukrotivosti koja je nadahnjivala Krivošijane i njihove plemenske rođake.

Slomiti ovakav duh, pronaći buntovničke bande u njihovim, kako se smatralo, nepristupačnim skrovištima i jednim odlučnim udarcem uništiti ili, barem oficijalno, protjerati na neutralnu crnogorsku teritoriju, bio je cilj komande dalmatinskih i hercegovačkih trupa koje su se nadale da će kombinovanim operacijama potpuno postići  zaposjedanje Krivošija.

Pripremanje jedne ovakve operacije je bila stvar komandanta trupa i divizionera general-majora Kobera koji je u Trebinju 17. februara u razgovoru iznio prijedlog jednog nacrta koji je trebao da pozove na saradnju trupe 44. divizije. Kako je komandant divizije još slijedećeg dana odobrio ovaj prijedlog, general-major Kober počinje pripreme kako bi osigurao precizno sprovođenje svoga plana.

Ovim mjerama je pripadalo i 18. februara izvedeno premještanje pionirskog odreda 16. pješadijske regimente na Grab i izgradnja puta koji je od Graba vodio ka Vrbanji i Vučijem dolu; istog dana je na Grab pristigla  zaliha hrane za 15 dana za 2.600 ljudi, sanitet i šatori za oko 800 ljudi. Dana 19. februara je postavljena straža za telefrafske veze koje su vodile do Graba, a 20. februara je ispunjen i zahtjev za dopunjavanje svih cisterni u području kordona kao i osiguravanje i nadgledanje izvora vode naročito u oblasti Vrbanje. Dalje, dana 24. februara je izvedeno prebacivanje bataljonskog štaba i jedne kompanije sa Orovca u Bogojević selo, istog dana je počela gradnja puta prema mjestima Kruševice i Mokrine, a 28. februara je izdata naredba za opremanje svake pješadijske jedinice sa 4 kante za vodu i 4 po 5 metara dugačke sajle. Istog dana se radovima na putu priključio pionirski odred 22.  pješadijske regimente što je ubrzalo radove na putu Trebinje-Grab-Kruševice-Mokrine.

U ovim pripremama 6. marta je komanda 44. divizije telegrafski obavještena o saradnji dalmatinskih i hercegovačkih trupa u osvajanju Krivošija planiranom za 8. i 9. mart. Feldmaršal Jovanović je očekivao zauzimanje Vratila i Ubala 8. marta od strane 47. divizije i 9. marta  pomicanje naprijed na Crkvice.

Za podržavanje ovih operacija, prema Koberovom planu, 44. divizija (general-major Kober) je trebala poslati jednu kolonu iz Kruševica preko Poljica prema prolazu Vratilo, a 9. marta sa preostalim trupama krenuti prema objema stranama Orjena, preko Jelovica prema Zvečavama odnosno Crkvicama. Ako bi ovaj prolaz bio neprohodan, onda bi dati pravac trebao biti pohođen na drugi, najpogodniji način. Ovi pokreti su mogli imati uspjeh samo ako bi bili izvedeni neočekivano. Kako bi to bilo osigurano, komanda divizije objavljuje da će u službi kordona postojeća 16. pješadijska regimenta biti zamjenjena 22. regimentom. Time je trebalo odagnati svaku sumnju u pogledu pomjeranja trupa koje su premještene tako da je u svakoj stanici kordona ostao po jedan vod 16. pješadijske regimente i pridošao po jedan vod 22. regimenta.

Snabdjevanje hranom je sprovođeno takođe po planu po kome je svaki vojnik u stanicu ponio dvije porcije mesa, jednu porciju čaja i ruma, zalihu od dvije mesne konzerve, jednu porciju dvopeka, jednu duplu porciju soli i četiri porcije čaja sa šećerom.

Za konje su obezbijeđene zalihe za dva dana.

Pored, za rat propisane džepne municije, svaki vojnik 16. regimente je nosio još 2 i svaki čovjek 22. regimente 4 kartona municije.

"Ujutru smo krenuli u marš iz Trebinja i tek  u sumrak stigli do Vrbanja. Bio je to dug, više zbog lošeg stanja puta zamoran marš kroz krševitu brdsku golet čiji sumoran karakter baca tamnu sjenku i na najveselije raspoloženje.

Tri bijedne slamnate kuće, napuštene od strane njihovih stanovnika, date su na raspolaganje mojoj jedinici dok su oficiri odlučili noćiti na otvorenom. Ubrzo se krenulo sa spremanjem hrane, ali pitka voda je dolazila izdaleka pa je već bila ponoć kad su ljudi dobili topao obrok. Bila je to zvjezdana, ali osjetno hladna noć; leden zrak je duvao sa snijegom prekrivenog vrha Orjena u čijem podnožju smo počivali. Čvrsto smo zavijali kapute oko promrzlih udova i pomjerali se bliže živahnoj vatri, zbog čije blagodatne toplote, nismo obraćali pažnju na gusti dima iz zelenog drveta i smolastog granje.

Jedva da smo pojeli hranu kad sam dobio naredbu da odmah skupim svoju jedinicu, ostavimo prtljag i konje i sjedinimo se sa ostalim jedinicama bataljona koje su bile smještene u okolini  na udaljenosti od oko četvrtine sata.

Naredba je isvršena sat poslije ponoći; prošao je još jedan sat kad se pojavio komadant štaba naše brigade i komadant štaba divizije sa general-majorom Koberom na čelu koji je saopštio da se odmah, u najvećoj tišini krene na Orjen čiji se prohodna visina morala dostići do svitanja.

Sve oči se okrenuše ka ledom prekrivenom Orjenu, čiji su vrhovi nijemi čuvari međa triju država; u blizini vrha Vučiji Zub nalaze se oznake tri države, Dalmacije, Hercegovine i Crne Gore.

Bio je to uzvišen osjećaj kojim smo s divljenjem gledali ka tajnovitim visinama koje rijetko pohodi ljudska noga.

U svečanom raspoloženju je počeo marš; niti jedan glas nije prekinuo noćnu tišinu; kao tamne sjenke protezale su se dugi redovi preko stjenovitog tla obasjanog zvjezdanom svjetlošću; iznad nas iskričavi nebeski svod, ispred nas blijedi snježni vrh Orjena - bila je to čudesno lijepa slika noći.

Uspon je već bio osjetan; sve gušći šiprag počeo je prekrivati gole stijene i uskoro  stigosmo do prašume sa visokim stablima.

Prolaz je bio veoma težak.

To je jedna karakteristika prašume ovog kraškog tla, da se samo u uvalama i posebno zaštićenim mjestima opalo lišče pretvara u humus; inače ogromna stabla uglavnom stoje prignječena između blokova stijena u čijim pukotinama ponire njihovo korjenje kako bi doseglo do vode; zemlja ne pokriva  kvrgavo korjenje koje sa čeličnom izdržljivošću steže gole stijene.

Boje sive stijene, protežući se ka nebu, ova stabla su svjedoci proteklih vijekova; oni su potomci jednog vremena kada borba za opstanak šumi nije bila tako teška kao u naše vrijeme.

Nezaustavljivo se odupire krš i dalje oduzima šumi životnu vodu  koja otiče u pukotine i sa sobom nosi zemlju. U ovoj teškoj borbi padaju glave do glava; ogromna stabla padaju i pronalaze svoj grob na mjestu gdje udare o zemlju.

Stalno iznova smo morali prelaziti preko ovih drvenih leševa i kretanje naprijed je postajalo sve zamornije.

Snijeg je varljivo prekrivao šupljine u stijenama i korjenje koje se protezalo po zemlji pa su se mnogi spoticali i padali.

Često se moralo stati; oznojeni od napornog  uspinjanja, bacali smo se na lagano zamrznuti snježni prekrivač kako bi tokom kratke pauze skupili snagu za nastavak. Satima je tako išlo; napokon je svanulo jutro i umorne oči su počele posmatrati okolinu. Šuma je postala  rjeđa; šiprag, gole stijene, duboki snježni nanosi - to je bila neutješna promjena u našem penjanju.
 

Vazduh je bio ledeno hladan; vedro nebo i pojedinačni jaki udari vjetra su najavljivali svjetao dan, ali i oštru buru.

Upitno smo odmjeravali još daleki vrh Orjena i tiho govorili za sebe da je do tamo još dosta daleko. Poznavajući odlike i forme krša, znali smo da nas očekuju još nekolike duboke kotline i nekolike strme padine dok se ne stigne do vjenaca graničnih planina.

Konačno smo prešli jedan od posljednjih  dijelova puta i predivan pogled u daljinu i  morsku površinu svima je dao novu hrabrost. Plavo more! Sa kakvim samo veseljem sam pozdravio veličanstvenu sliku! Tamo preko je Italija, sunčana zemlja, srebreni valovi tamo dole, oni su me upravo vratili dvije godine unazad u zracima sunca obasjanu Indiju! Same su mi pred očima prolazile predivne slike. Vidio sam palme koje mašu, Cejlon, čudesna zemlja navire u sjećanju i sve divote Orijenta su ispunjavale u svakom momentu moje uzbuđeno srce. Uskoro prođe magična slika. "Dalje, dalje", čulo se; drhćući se propeh i rekoh par ohrabrujućih riječi mojim ljudima. Krenuli smo dalje.

Svanuo je dan; more je prelamalo sunčeve zrake i  slalo sjajnu svjetlost ka nama. Svjetlucavi snježni kristali su treperili po stijenama i sijajući kao samo sunce pozdravi nas vrh glečera Orjena!

Još nekoliko ubrzanih koraka, I prošli smo! Predivna slika nas ostavi sve bez riječi.

Sa vjenca moćnih planina, visine oko 6000 stopa, posmatrali smo Krivošije i crnogorsku zemlju;  pogled je dosezao preko vrhova planina sve do Albanije koja je na zapadu obrubljena plavim morem.

Bio je to nezaboravan trenutak, još uzvišeniji kada se pomisli koje su teškoće prethodile ovom pogledu.

Bez puta i brvna smo u tami noći prošli snijegom pokrivenu prašumu i stjenovite gudure i stigli u visine koje inače samo noga bjegunca ispred potjere usuđuje pohoditi.