Boško BogetiĆ - STRUČNO-ISTRAŽIVAČKI RAD (FRAGMENT)
UDIO CRNE GORE U HIDROPOTENCIJALU HES "TREBIŠNJICA"
U ovom broju donosimo gledište za koje pretpostavljamo da će se u velikoj mjeri poklapati za službenim stavom Crne Gore ukoliko dođe do procesa novog dogovaranja ili do eventualnog sudskog spora. Ipak, cifre koje se uvode u igru toliko su velike, da se čovjek mora upitati zašto se Crna Gora do sada lišavala tako velike svote, odnosno: zašto pitanje raspodjele energije/novca nije aktuelizoala na međurepubličkom nivou, bar u godinama kad su SFRJ republike imale i svečano obilježavale svoju cjelovitost i državnost!?
Hidroelektrane Dubrovnik i Trebinje 1, sa akumulacijom Bilećko jezero, čine energetski i ekonomski izuzetno značajan sistem. Kao takve, ove dvije HE generišu, a ekonomski i organizaciono ubrzavaju, razvoj ostalih objekata HES-a kroz više faza izgradnje.
Akumulacija Bilećko jezero posjeduje slivno područje od 1331 km2, sa kojeg se ostvaruje prosječni godišnji dotok u akumulaciju od 70,9 m3/s. Ukupna zapremina akumulacije iznosi 1277,5X106 m3, koja uz maksimalnu denivelaciju od 52 m ima korisnu zapreminu akumulacije 1082x106m3 (postoje i drugi podaci od 1089x106m3, odnosno 1100 x106m3 vode). Inače, slivno podrućje HES Trebišnjica, uzvodno od brane Gorica iznosi 1630 km2 (ranije 1614 km2).
Slivno podrucje akumulacije Bilećko jezero sa teritorije Crne Gore iznosi 598,52 km2, a što ćini 44,9% ukupnog sliva ove akumulacije. Pored ovoga, slivno područje akumulacije Gorica sa teritorije Crne Gore iznosi 45,2 km2. Nešto drugačije podatke je dao Č. Kovaćević (ovlašćeni kartograf), 2004. godine, u iznosu od 605km2, odnosno 44 km2, na osnovu obrade metodom planimetra.
Procjena prostorne raspodjele godišnje količine padavina za slivno područje HES Trebišnjica sa teritorije Crne Gore je izvršena od strane kompententne institucije-Hidrometereološkog zavoda Crne Gore 2006. godine. Na osnovu kartografske obrade slivnog područja HES Trebišnjica sa teritorije Crne Gore, na osnovu raspoloživih podataka sa padavinskih stanica i Vodoprivredne osnove Crne Gore, urađena je karta izohijeta. Na osnovu urađene karte izohijeta određena je procjena prosječnog oticaja za akumulaciju Bilećko jezero od 29,914m3/s, a što ćini 42,17% ukupnog dotoka ove akumulacije. Na isti način je određen dotok (međudotok) od 2,79 m3/s sa slivnog područja Crne Gore u kompenzacioni bazen Gorica. Dotok kompenzacionog bazena Gorica se procjenjuje na 11,9 m3/s.
Procjena prosječnih godišnjih padavina za ukupno slivno područje HES Trebišnjica se kreće od 1800 do 2000 mm, zavisno od obrađivača. Kod izračunavanja dotoka ovog slivnog područja vrijednost koeficijenta oticanja se uzima 0,8 (P. Milanović, 2005. g.), odnosno u nekim obradama od 0,7 do 0,8 mm (Energoprojekt, 2000. g.). Padavine u predjelu Istočne Hercegovine i zaleđu Boke Kotorske su najveće u Evropi (M. Milićević, D. Skulić - 1996. g.). U kišomjernim stanicama ovog područja su izmjerene vrijednosti padavina: Trebinje 2000 mm, Dobromani 2200 mm, Crkvice 4900 mm, itd. Najveće padavine su izmjerene na Crkvicama 1938. godine od 8063 mm.
U prethodnom periodu je više puta rađena procjena dotoka (od strane više obrađivaća) sa slivnog područja Crne Gore u akumulaciju Bilećko jezero. Zbog različite procjene slivnog područja, visine dotoka u akumulaciju Bilećkog jezera se kreću od 30 m3/s (izvedeno na osnovu podataka P. Milanovića), 32 m3/s (Elektroprojekt-Ljubljana), do 38 m3/s (D. Dragović). Izuzetak je procjena Energoprojekta Beograd, koji je izašao sa podatkom da se akumulacija Bilećko jezero sa teritorije Crne Gore puni dotokom od 8 do 13m3/s. Autor ovog rada smatra da je ovaj dotok potcijenjen i bez adekvatne stručne elaboracije od Energoprojekta.
Udio Crne Gore u ukupnoj zapremini akumulacije Bilećko jezero je 305x106m3 prema obradi Energoprojekta a što procentualno iznosi 23,88%, a u korisnoj zapremini ove akumulacije iznosi 21,25%. Površina akumulacije koja pripada Crnoj Gori iznosi 4,82 kmh, što ćini 18% ukupne površine.
Akumulacijom Bilećko jezero ostvaruje se visok stepen izravnavanja voda sliva rijeke Trebišnjice (42%), a učešće voda sa slivnog područja Crne Gore (942x106m3) i zapremine akumulacije koja pripada Crnoj Gori je izuzetno značajno za izravnavanje voda. Efekti učešća u izravnavanju voda koji se ostvaruju kroz snagu, proizvodnju i strukturu proizvodnje nizvodnih HE, kao i efekti ostvareni (i koji će se ostvariti) kroz višenamjensko korišćenje voda Bilećkog jezera, treba da budu adekvatno valorizovani kao udio Crne Gore...
UDIO CRNE GORE U HIDROPOTENCIJALU HES TREBIšNJICA
Pitanje udjela Crne Gore u raspodjeli hidroenergetskog potencijala HES Trebišnjica je pokrenuto 1968. godine prilikom puštanja HE Trebinje 1 u pogon. Nakon ovoga, Elektroprojekt Ljubljana je studijski obradio raspodjelu hidropotencijala HES-a Trebišnjice. Kao polazište (između ostalog) za obradu ove problematike je poslužio sledeći zakljućak:
"Kada je rijeka granica teritorije zainteresovanih strana derivacijom se ne može oduzeti partnerov udeo u potencijalu, pošto ostaje zahtev takvog partnera za odgovarajući udeo vode u prirodnom koritu". Primijenjeno u konkretnom slučaju, gdje je rijeka Trebišnjica bila međurepublička granica (a sada je međudržavna granica), ona strana (SR BiH i SR Hrvatska) koja je izgradila HES Trebišnjica, ne može oduzeti Crnoj Gori pravo na udio u hidropotencijalu ovog sistema.
Stručnjaci za hidroenergetski potencijal Bosne i Hercegovine (P. Ramljak i D. Kecman) su prije 25 godina ukazali na udio Crne Gore u hidroenergetskom potencijalu HES Trebišnjica. U svom naučnom radu "Hidroenergetski potencijal Bosne i Hercegovine", na naučnom skupu u Mostaru 1981. godine zaključuju sledeće:
"Podjela hidropotencijala Trebišnjice izvršena je na bazi izgrađenosti sistema I faze (HE Trebinje 1 i HE Dubrovnik), 22% SR Hrvatskoj, a 78% SR BiH, dok proizvodnja II faze hidrosistema Trebišnjica (RHE Čapljina) kao i ostalih objekata pripada u čitavom iznosu BiH. Jedan manji dio I faze Trebišnjice, prema gornjim kriterijima, kao resurs pripadao bi SR Crnoj Gori s obzirom na potopljene površine".
Pomenuti kriterijumi se odnose na mećurepublićki vodotok na bazi potopljenih površina i ostvarenih padova na teritoriji pojedinih republika.
Studijska obrada o udjelu Crne Gore u proizvodnji HES Trebišnjica
Ako je rijeka ujedno i granica zainteresovanih strana (prema Elektroprojektu Ljubljana), hidropotencijal se dijeli na dva jednaka dijela, odnosno alternativni kritrerijumi za raspodjelu se koriste: prema udjelu proticaja izračunatom na osnovu odgovarajućih slivnih površina. Pošto je rijeka Trebišnjica granica između država (ranije republika), a ne postoji prethodni sporazum za raspodjelu hidropotencijala, to se navedeni kriterijumi nesmetano mogu primijeniti.
Udio Crne Gore u hidropotencijalu HES Trebišnjica je do sada obrađivan više puta. Elektroprojekt - Ljubljana je 1973. godine uradio studiju "Energetsko ekonomska studija razgraničenja hidroenergetskog potencijala zahvaćenog sa HE Buk Bijela (kota uspora 500) i HE Trebišnjica", i izvršio raspodjelu potencijala na osnovu udjela raspoloživog protoka i energetskog pada kod sektorske podjele rijeke Trebišnjice (primjena Q-H dijagrama) kao i po energetsko-ekonomskoj vrijednosti potencijala, uračunavajući kvalitet moguće proizvodnje električne energije i uticaj uzvodnih akumulacija na nizvodne hidroelektrane. U ovoj studiji proizvodnja HE Trebinje je podijeljena tako što SR Bosni i Hercegovini pripada 348 GWh, a Crnoj Gori 147 GWh. Pored ovoga, udio Crne Gore u proizvodnji HE Dubrovnik iznosi 123 GWh. Prema obradi Elektroprojekta-Ljubljana, udio Crne Gore u godišnjoj proizvodnji HES Trebišnjica iznosi 270 GWh. Ovom studijom je obrađen udio akumulacije Bilećko jezero koja pripada Crnoj Gori u garantovanoj snazi HE Dubrovnik u iznosu od 70,3 MW. Kod raspodjele hidroenergetskog potencijala obrađivač je računao sa dotokom od 32m3/s u akumulaciju Bilećko jezero sa teritorije Crne Gore, kao i sa proizvodnjom 2 agregata u HE Trebinju 1 (treći agregat ugraćen 1975. godine).
Energoprojekt - Beograd je tokom 2000. godine uradio " Studiju raspodjele hidropotencijala na HE Trebinje 1 između Republike Crne Gore i Republike Srpske". Za raspodjelu je korišćena modifikovana metoda Q-H dijagram. Za postojeći stepen izgrađenosti HES Trebišnjica, prema studiji Energoprojekta učešće Crne Gore u hidropotencijalu HE Trebinje 1 iznosi 83,35 GWh godišnje. Uticaj dijela akumulacije Bilećko jezero koji pripada Crnoj Gori na proizvodnju nizvodnih HE ovom Studijom nije obrađen, tako da nije uzeto u obzir 942x106m3 vode kojom se puni Bilećko jezero sa teritorije Crne Gore na proizvodnju HE Dubrovnik, na njenu garantovanu snagu, kao i uticaj na poboljšanje strukture proizvodnje ove HE. Na osnovu hidroloških mjerenja i osmatranja, ova studija obrađuje veličine srednjih godišnjih proticaja pojedinih vodotoka ovog HES-a za period 1946 - 85. godina, kao i vrijednosti regulisanih i prirodnih proticaja na profilima Grančarevo i Gorica za period 1966 - 85. godina. Pored ovoga, dati su podaci o visini godišnjih padavina ukupnog slivnog područja (1800 mm) i vrijednost koeficijenta oticanja (0,7-0,8).
Na osnovu srednjih dnevnih proticaja izravnatih u akumulaciji Bilećko jezero i energetskih ekvivalenata izračunata je proizvodnja za HE Trebinje 1 od 471,22 GWh/god. i za HE Trebinje 2 od 18,29 GWh/god. Pored ovih rezultata, Studija daje mogućnost izračunavanja srednjih dnevnih dotoka koje koristi HE Dubrovnik, a koji iznose 67,4 m3/s. Energetski ekvivalent i izvedeni podaci dotoka, koje je koristio HE Dubrovnik u ovom periodu (1966 - 85. godina) daju prosječnu godišnju proizvodnju ove hidroelektrane od 1388 GWh (u obradi autora ovog rada). Pored ovoga, protok od 14,5m3/s (koji odgovara proizvodnji HE Trebinje 2 od 18,29 GWh) omogućava proizvodnju od 251,2 GWh u RHE Čapljina.
Subsektorska studija (SS-AE) 4.61 - Energetika, za potrebe Prostornog plana Crne Gore (koju je izradio tim eksperata energetike), obrađuje osnovne pokazatelje o raspoloživim energetskim potencijalima i uslovima za korišćenje obnovljivih i neobnovljivih izvora energije u Crnoj Gori. Ova revidovana dokumentacija (iz 2005. godine), posebno poglavlje posvećuje hidroenergetskom potencijalu Crne Gore koji se može tehnički koristiti, ili je već realizovan u hidroenergetskim objektima van granica Crne Gore.
Kao kriterijum za raspodjelu hidroenergetskog potencijala HES Trebišnjica je "baziran na veličini zapreminskog udjela ukupnog vodnog potencijala sa teritorije Crne Gore na ukupnu godišnju proizvodnju u predmetnim Hidroelektranama". Ovom studijom je izračunat udio Crne Gore u proizvodnji HE Dubrovnik u iznosu od 375,4 GWh, a udio Crne Gore u proizvodnji HE Trebinje 1 iznosi 113 GWh. U Studiji se komentarišu rezultati ranije obrade raspodjele hidropotencijala od strane Elektroprojekta-Ljubljana i Energoprojekta-Beograd.
Ukazano je da je udio Crne Gore u proizvodnji HE Dubrovnik (u obradi Elektroprojekta) od 123 GWh (7,6%) podcijenjen, jer je primijenjeni kriterijum jednostrano argumentovan, dok Energoprojekt nije analizirao udio Crne Gore u proizvodnji HE Dubrovnik.
Neostvareni energetsko-ekonomski efekti Crne Gore u HES Trebišnjica
Energetska vrijednost akumulacije Bilećko jezero (jedno punjenje) iznosi 1013,2 GWh, od čega na HE Trebinje 1 otpada 205,4 GWh a na HE Dubrovnik 807,8 GWh, što ukazuje, da se energetska vrijednost ove akumulacije realizuje, u najvećem dijelu, na padu HE Dubrovnik. Od ukupnog dotoka sa teritorije Crne Gore u ovu akumulaciju (29,9 m3/s), dotok od 15 m3/s puni akumulacioni prostor koji pripada Crnoj Gori. Preostali dio dotoka od 14,9 m3/s puni akumulacioni prostor Bilećkog jezera koji pripada Republici Srpskoj. Prosječni godišnji dotok sa teritorije Crne Gore koji puni akumulacioni prostor Bilećkog jezera, koji pripada Crnoj Gori, ostvaruje proizvodnju od 11,43 GWh na svakih 10 m iskorišćenog nizvodnog pada, a što iznosi 434,3 GWh. Identične efekte ostvaruje prosjećni dotok sa teritorije Crne Gore koji puni akumulacioni prostor Bilećkog jezera koji pripada Republici Srpskoj. Energetska vrijednost akumulacije (jedno punjenje) koja pripada Crnoj Gori iznosi 211,5 GWh. Udio Crne Gore u povećanju garantovane snage u HE Trebinju 1 iznosi 24,4 MW, a u povećanju garantovane snage HE Dubrovnik 63,2 MW. Valorizacija efekata akumulirane vode u akumulaciji koja pripada Crnoj Gori po mišljenju autora rada je nesporna, kao i udio u proizvodnji HE Trebinje 2 od 3,5 GWh i u RHE Čapljina od 48,5 GWh, dok se valorizacija dotoka sa teritorije Crne Gore u akumulacioni prostor Bilećkog jezera koji pripada Republici Srpskoj treba definisati sporazumno.
Planiranim tehničkim zahvatom na prelivu brane Grančarevo, povećanjem kote uspora sa 400 m.n.m. na 402 m.n.m., udio Crne Gore u proizvodnji HE Trebinje 1 bi se povećao za 3,48 GWh a u HE Dubrovnik za 10,46 GWh.
Radi upoređenja, ukazuje se, da zapremine akumulacija HE Perućica iznose 153x106m3, a dio akumulacije Bilećkog jezera koji pripada Crnoj Gori iznosi 305x106m3. Za planiranu godišnju proizvodnju HE Perućica od 932 GWh, potrebno je 751,6x106 m3 vode, za proizvodnju RHE Čapljina od 450 GWh je potrebno 818,2x106m3 vode, a za planiranu godišnju proizvodnju buduće HE Koštanica od 1332 GWh potrebno je 802x106 m3 vode. S druge strane, udio voda sa slivnog podrućja Crne Gore u akumulaciju Bilećko jezero iznosi 942x106m3, što je značajno veće od potrebne količine vode za godišnju proizvodnju (pojedinačno) navedenih hidroelektrana...
Na osnovu prethodnog se mogu izvesti proračuni o vrijednostima negativnih posledica za Crnu Goru, zbog njenog isključenja iz ućešća u hidropotenciujalu HES Trebišnjica. U tabeli 5 je data ekonomsko-finansijska obrada energetskih podataka (autora ovog rada), koji prema pojedinim institucijama, pripadaju Crnoj Gori. Obrada podataka je data za period od 1968. godine, od kada je pokrenuto pitanje udjela Crne Gore u hidroenergetskom potencijalu HES Trebišnjica, a prema prosječnoj cijeni uvezene električne energije od strane EPCG za period januar-jul 2006. godine (bez carine i PDV-a, 0,0418 EUR/KWh).
VIŠENAMJENSKO KORIŠĆENJE VODA AKUMULACIJE BILEĆKO JEZERO
Osnovu HES Trebišnjica predstavlja I faza izgradnje sa instalisanom snagom 806 MW i prosječnom godišnjom proizvodnjom 2777 GWh. Pored znatnog ućešća u proizvodnji, zahvaljujući velikoj akumulaciji Bilećko jezero (nazvanoj "srce sistema"), stvorena je mogućnost za višenamjensko korišćenje voda. Hidrološki uticaj ove akumulacije se prostire na teritoriji opština: Bileća, Trebinje, Ljubinje, Stolac, Čapljina, duž priobalnog pojasa kao i u donjem toku rijeke Neretve. Koncepcija korišćenja voda na području HES Trebišnjica omogućava korišćenje voda sa aspekta prostorne i vremenske neravnomjernosti, odnosno rješava pitanje totalnog uređenja režima prirodno raspoloživih voda. Višenamjensko korišćenje voda akumulacije Bilećko jezero se manifestuje na sledeći način:
- Smanjenje (eliminisanje) poplava u prirodno plavljenim kraškim poljima. Poplave u Popovom polju na 56 km2, koje su u prirodnom režimu voda prosječno trajale 230 dana, smanjile su se na oko 3 km2 sa trajanjem od samo nekoliko dana (u donjem dijelu polja). Prilikom plavljenja Popovog polja količina akumulirane vode je dostizala 1000x106m3.
- Stvaranje mogućnosti za navodnjavanje obradivih površina u Popovom i Trebinjskom polju, kao i Konavlima i Dubrovačkoj župi. Konačnom izgradnjom HES-a (7 hidroelektrana) omogućiće se navodnjavanje 240 km2 obradivih površina, od čega se na teritoriji Republike Srpske nalazi 175 km2. Odvođenjem vode iz Popovog polja u vlažnom periodu godine (dovodnim tunelom RHE Čapljina), i dovođenjem vode za navodnjavanje u vegetacionom periodu omogućen je intezivan razvoj poljoprivrede ovog kraškog polja.
- Vodoizvorište Ombla sa koje se grad Dubrovnik snabdijeva vodom, do izgradnje HES Trebišnjica, imao je minimalni kapacitet od 2 m3/s (u sušnom periodu). Nakon izgradnje HES Trebišnjica minimalne količine vode na izvorištu Ombla su se povećale za oko 2 do 3m3/s, što je inače projektom sistema Trebišnjice bilo i predviđeno.
- U prirodnom režimu proticaj Trebišnjice kroz grad Trebinje silazio je na 2m3/s, a povremeno i niže. Ovakav režim je trajao oko 1 mjesec dana tokom godine. Međutim, izgradnjom akumulacija HES Trebišnjica, protok kroz grad Trebinje se povećao na 4,5 - 5 m3/s i to stalno, a zimi i više. Ova pojava je višestruko značajna za Trebinje.
- Stvaranje mogućnosti za vodosnabdijevanje gradova, naselja i industrije pod ekonomsko povoljnim uslovima. Karakterističan primjer je vodosnadbijevanje Herceg Novog iz akumulacija HES Trebišnjica. Posebno projektovan i izgrađen cjevovod za ovu namjenu je priključen kod vodostana HE Dubrovnik, na lokaciji Plat. Vodovod od Plata do Herceg Novog, izgrađen je samodoprinosom od strane građana Herceg Novog. Cjevovod dužine oko 30 km, imao je vrijednost (1981. godine) oko 30 miliona njemačkih maraka. Pored ovoga, ŽTO Sarajevo je ustupilo pravo stvarne službenosti na zemljištu trase demontirane uske pruge Uskoplje-Sutorina, radi izgradnje i korišćenja ovog vodovoda od strane Herceg Novoga. Saglasnost na izgradnju i korišćenje vodovoda Plat-Herceg Novi dali su svi nadležni organi SR Bosne i Hercegovine i SR Hrvatske. Posebne saglasnosti su date od strane HE na Trebišnjici (Trebinje) i HE Dubrovnik. Data vodoprivredna saglasnost za korišćenje 600 lit/s iz HES-a Trebišnjica je omogućila, da se grad Herceg Novi normalno snabdijeva vodom u periodu od 1981. do 1991. godine.
Prije puŠtanja ovog vodovoda u eksploataciju, (krajem 1980. godine) sklopljen je Sporazum između Vodovodnog preduzeća iz Herceg Novog i Hidroelektrana na Trebišnjici -Trebinje, o tehničkim uslovima eksploatacije vode, o utvrđivanju obračunske naknade za isporučenu vodu, itd. Kriterijum za obračun naknade je "Da naknadu za kubni metar vode utvrđuju srazmjerno prosječno ostvarenoj cijeni za kWh proizvedenim na objektima Radne organizacije HE na Trebišnjici -Trebinje za svaku tekuću kalendarsku godinu". Voda za snabdijevanje Herceg Novog se koristi iz akumulacija HES Trebišnjica, gdje je vrlo značajno užešće dotoka sa teritorije Crne Gore (1030x106 m3). Herceg Novi koristi 10-12x106 m3 vode godišnje, a što iznosi 1,1% od ukupne količine vode koja dolazi sa slivnog područja Crne Gore u akumulacije HES Trebišnjica. Ova količina vode umanjuje proizvodnju HES Trebišnjica za 7,2 GWh, odnosno za 0.25% od 2777 GWh.
Naknadno, u avgustu 1996. godine, sklopljen je ugovor o transportu vode iz HE Dubrovnik za vodovod Herceg Novi i održavanju cjevovoda na dionici Plat-Debeli Brijeg. Ugovor su sklopili Javno-komunalno preduzeće - Herceg Novi i konavosko Komunalno društvo Ćilipi. Pored ostalog, Ugovorom je definisana nadoknada (dinamika rasta cijene) za transport i održavanje po 1 kubnom metru, na sledeći naćin: u 1996. g. 0,10 DEM, 1997. g. 0.17 DEM, 1998. g. 0.22 DEM, 1999. g. 0,29 DEM i 2000. g. 0,30 DEM.
- U stručnoj literaturi je prisutna ideja korišćenja voda akumulacija HES Trebišnjica za vodosnabdijevanje pojedinih regija na jugu Italije, gdje su prosječne godišnje padavine 3 do 4 puta niže u odnosu na padavine slivnog podrućja HES Trebišnjica.
ZAKLJUČCI
1. Rješavanje pravične raspodjele hidroenergetskog potencijala HES Trebišnjica je veoma važno pitanje za državu Crnu Goru. Crna Gora posjeduje hidroenergetski potencijal u HES Trebišnjica, koji u cjelosti koriste druge države. S druge strane, Crna Gora ostvaruje deficit električne energije koji premašuje 1/3 njene ukupne potrošnje. Ovakva situacija nameće potrebu urgentnog rješavanja ućešća Crne Gore u hidroenergetskom potencijalu HES Trebišnjica.
2. Nesporne su sledeće činjenice:
- Za formiranje akumulacije Bilećko jezero potopljeno je 5,08 km2 teritorije Crne Gore (opština Nikšić).
- Površina akumulacije Bilećko jezero iznosi 26,72 km2, od čega Crnoj Gori pripada 4,82 km2.
- Slivno područje Crne Gore koje gravitira akumulaciji Bilećko jezero iznosi 598,92 km2, a što čini 45% ukupnog slivnog područja ove akumulacije
- Količina dotoka sa slivnog podrućja Crne Gore u akumulaciju Bilećko jezero iznosi 29,914 m3/s, a što ćini 42,19% ukupnih dotoka u ovu akumulaciju.
- Zapremina akumulacije Bilećko jezero koja pripada Crnoj Gori iznosi 305x106m3, a što čini 23,88% ukupne zapremine ove akumulacije.
- Korisna zapremina akumulacije Bilećko jezero iznosi 1082,3h106 m3, od čega Crnoj Gori pripada 21,25%.
- Ukupna količina vode kojom se puni akumulacija Bilećko jezero tokom jedne godine sa teritorije Crne Gore iznosi 942,29x106m3, a što čini 42,19% količine svih voda koje tokom godine pune ovu akumulaciju.
- Dotok sa slivnog područja Crne Gore kojim se puni kompenzacioni bazen Gorica iznosi 2,79 m3/s, tako da ukupni dotok sa teritorije Crne Gore u akumulacije HES Trebišnjica iznosi 32,7 m3/s, a što ćini 39,45% ukupnog dotoka HES Trebišnjica, uzvodno od brane Gorica (1030x106 m3 u odnosu na 2598x106 m3 vode).
- Herceg Novi koristi (prosječno-godišnje) oko 11x106 m3 vode iz akumulacija HES Trebišnjica, a što čini oko 1,1% od ukupnog godišnjeg dotoka slivnog područja Crne Gore u akumulacije HES Trebišnjica. Korišćenjem 11x106 m3 vode od strane Herceg Novog smanjuje se ukupna proizvodnja HES Trebišnjica za 0,25%.
3. Zbog neućešća Crne Gore u korišćenju svog alikvotnog dijela hidroenergetskog potencijala u HES Trebišnjica u dosadašnjem periodu eksploatacije ovog HES-a, država Crna Gora je pretrpjela izuzetno visoku štetu, a što se može zaključiti iz sledećih studija:
- Prema obradi Elektroprojekta - Ljubljana (1973. god.), godišnje je gubljeno 270 GWh. Za period od 1968. godine Crna Gora je izgubila 10.260 GWh. Na osnovu aktuelne prosječne cijene uvezene el. energije u EPCG (0,0418 EUR/KWh), ukupna šteta nanesena Crnoj Gori bi iznosila 428. 868. 000,00 EUR, od čega na HE Trebinje 1 otpada 233.494.800,00 EUR, a na HE Dubrovnik 195.373.200,00 EUR.
- Prema obradi Energoprojekta-Beograd (2000. god.), godišnje je gubljeno 83,35 GWh na HE Trebinje 1. Za period od 1968. godine, Crna Gora je izgubila 3.167,3 GWh. Na osnovu aktuelne prosječne cijene uvezene el. energije u EPCG 0,0418 EUR/KWh), ukupna šteta nanesena Crnoj Gori bi iznosila 132.393.140,00 EUR.
- Prema obradi Tima eksperata energetike u Subsektorskoj Studiji-Energetika (Podgorica 2005 god.), godišnje je gubljeno 488,4 GWh. Za period od 1968. godine Crna Gora je izgubila 18.559,2 GWh. Na osnovu aktuelne prosječne cijene uvezene el. energije u EPCG (0,0418 EUR/KWh), ukupna šteta nanešena Crnoj Gori bi iznosila 775.774.560,00 EUR, od čega 596.285.360,00 EUR otpada na HE Dubrovnik, a 179.489.200,00 EUR na HE Trebinje 1.
4. Kada je rijeka granica zainteresovanih strana, ona strana koja je izgradila derivaciju (Republika Srpska i Republika Hrvatska), ne može oduzeti pravo na udio u hidroenergetskom potencijalu zainteresovanoj strani (Crnoj Gori), pošto uvijek ostaje zahtjev Crne Gore za udio u zajedničkom potencijalu HES Trebišnjica. Zainteresovane strane moraju uvažavati određene kriterijume za raspodjelu hidroenergetskog potencijala
5. Efekti dotoka Gornjih horizonata (prosježno 16 m3/s), na nizvodne HE iznose 368 GWh, dok se efekti dotoka 29.9m3/s sa teritorije Crne Gore u akumulaciju Bilećko jezero, na nizvodne HE (Trebinje 1, Dubrovnik, Trebinje 2 i Čapljina) u dokumentaciji HES Trebišnjica uopšte ne računaju.
6. Vlada Crne Gore je 2003. godine oformila stručnu Komisiju da izuči ovu problematiku i da sa odgovarajućom Komisijom Republike Srpske nađe zajedničko rješenje u vezi udjela Crne Gore u hidroenergetskom potencijalu HES Trebišnjica. Nakon trogodišnjih aktivnosti na rješavanju ovoga problema nije postignut nikakav rezultat. Osnovni razlog neuspjeha pregovora je u činjenici da su stručnjaci Republike Srpske kategorički zastupali tezu, "da Crna Gora nije učestvovala u izgradnji HES Trebišnjica, tako da nema pravo na udio u ovaj hidroenergetski potencijal".
7. Potrebno je uraditi vrednovanje svih efekata (dosadašnjih i budućih) višenamjenskog korišćenja voda akumulacije Bilećko jezero, kao i udio Crne Gore u valorizaciji tih efekata.
8. Prilikom izrade dokumentacije i izvođenja radova na izgradnji vodovoda Plat-Herceg Novi, od strane nadležnih republičkih organa SR Bosne i Hercegovine i SR Hrvatske, kao i nadležnih organa Dalmacije i opštinskih organa Trebinja i Dubrovnika, ispoštovana je do kraja sva zakonska procedura davanjem potrebnih saglasnosti na korišćenje 600lit/s.
S druge strane, prilikom formiranja akumulacije Bilećko jezero (izgradnjom brane Grančarevo), prema navodu ovlašćenog predstavnika Crne Gore u Komisiji za tehnički prijem HE Trebinje 1, nije ispoštovana zakonska procedura od strane Saveznih organa za dobijanje potrebne vodoprivredne saglasnosti od strane nadležnih organa u SR Crnoj Gori. Autoru nije poznato, da je Skupština SR Crne Gore (kao nadležni organ) izglasala Odluku o davanju saglasnosti na potapanje dijela teritorije Crne Gore za formiranje akumulacije Bilećko jezero.
List ELEKTROPRIVREDA - Oktobar 2006