tPočetna

 

KRIJE LI HERCEGOVINA BLAGO DRAGOCJENIJE OD VODE

Dr Radule Popović:

OSNOVNI GEOLOŠKI PODACI KAO BAZA ZA OCENU

NAFTONOSNOSTI DINARIDA HERCEGOVINE I CRNE GORE

Ako se baci samo letimičan pogled na rasprostranjenje bituminoznih pojava u Hercegovini i Crnoj Gori, primetiće se određena zakonomernost u njihovom razmeštaju. U tom smislu izdvojene su: primorska ili zona Ulcinj-Herceg Novi, zona Skadarsko jezero-Grahovo-Trebinje-Metković-Vrgorac, zatim u trećoj zoni nalaze se pojave kod Meke Grude, Korita (na putu Bileća - Gacko) i Drežnice kod Mostara, a sledeću, četvrtu, predstavlja tektonska zona Skadarsko jezero-Nikšić-Gacko sa pojavama kod Šavnika i Nikšića.

Treba pomenuti da ovde nisu uključene pojave kod Kolašina i Rožaja, jer se one nalaze izvan pomenutog bloka.

Činjenica je da se većina bituminoznih pojava nalazi u tektoniziranim zonama i često u blizini neke razlomne strukture višeg reda. Izuzev kod Šavnika, sve ostale se nalaze zapadno i jugozapadno od razlomne strukture koja se proteže od Skadra preko Podgorice, Gacka, Jablanice, Bugojna i dalje na severozapad do Karlovca.

Razvrstavanje ovih pojava možda bi se moglo izvršiti i drugačije, ali u ovom momentu urađeno je tako da bi se potenciralo postojanje određene zonarnosti, njihove genetske povezanosti i zakonomernog rasporeda u prostoru.

Za neke pojave utvrđeno je da vode poreklo od nafte. U većini slučajeva one su epigenetske za razliku od stratigrafski-uslojenih bituminoznih škriljaca, za koje se pretpostavlja da su singenetski sa sedimentnom sredinom u kojoj se nalaze, ali čija geneza još uvek nije razjašnjena. Kada je reč o epigenetskim pojavama značajno je istaći da se one javljaju u formacijama perma, permotrijasa, jure, krede i tercijara. Ta njihova osobina otežava identifikaciju prvobitne sredine u kojoj je došlo do koncentracije primarnih, delom i sekundarnih ugljovodonika.

Kao što je već rečeno, u većini slučajeva bitumija se javlja u vezi sa razlomima i u stenama tektonski polomljenim. Najčešće su to impregnacije, ređe sočivast način pojavljivanja. Dimenzije ovih pojava su veoma varijabilne, a istraživane su prvenstveno kao bitumen koji bi se, eventualno, koristio u građevinarstvu (M u f t i ć,  B e h l i l o v i ć, 1968).

Međutim, kao indikator naftonosnih ležišta, navedene pojave, nisu istraživane. Izuzetak su pojave kod Grahova gde je urađena jedna bušotina u cilju istraživanja nafte. Ona je presekla karbonatne stene impregnisane bitumijom za koju se pretpostavlja da vodi poreklo od nafte. Tom prilikom je ocenjeno da je bušotina bila plitka (A n t o n i j e v i ć  et al, 1973).

GovoreĆi o fosilnim smolama, uopšte, potrebno je naglasiti da je autor ovog rada, u tzv. durmitorskom flišu, kredne starosti, između Čemerna i Izgori (gornji tok reke Sutjeske) kod Gacka, još 1959. god. pronašao pojave fosilne smole. To su sočivca i sočiva, kod kojih je duža osa imala maksimalnu dužinu do oko 20 cm, međutim, to je najčešće bilo oko 1 cm. Ta smola je tamnožute, crvenkaste, mrke i tamnomrke boje. Veoma je krta. Sva je ispucala i lako se raspada u komadiće, što je posledica tektoniziranja i alteracije. Ona se javlja sa ugljenisanim biljnim ostacima, po površinama slojevitosti peščara, laporovitih peščara, peskovitih laporaca, mestimično glinovitih laporaca i laporaca. Zapaljena gori, pri čemu se oslobađa prijatan miris. Neke od sakupljenih proba ustupljene su M. M i l a d i n o v i ć u, koji je utvrdio da se tu radi o kolofonijumskoj smoli (M i l a d i n o v i ć, 1971).

S druge strane na jugoistočnom obodu Gatačkog polja, blizu starog dnevnog kopa Rudnika uglja "Vrbica", na severozapadnim padinama Jovanovog brda, nalaze se lijaski bituminozni slojevi sa bogatom amonitskom faunom. Amoniti su beli, prečnika do 4 cm i debljine do 1 cm. Paleontološki materijal sa te lokalnosti, autor ovog rada je sakupio 1959. god, ustupio ga K s e n i j i  V l a h i n i ć - Đ o k i ć, koja je obavila determinaciju i rezultate objavila 1961. god. Za razliku od M i l a d i n o v i ć a,  K. V l a h i n i ć - Đ o k i ć, ni jednom rečju ne pominje da joj je, autor ovog rada, ustupio ostatke pomenute faune.

Ovo se pominje iz dva razloga: prvo što se razviće ovog gornjeg lijasa znatno razlikuje od gornjeg lijasa na Bjelasnici (zapadni obod Gatačkog polja). Dok su na Bjelasnici prisutni bankoviti i masivni krečnjaci, na Jovanovom brdu javljaju se bituminozni laporoviti krečnjaci, čija debljina, po svoj prilici, nije velika (možda stotinjak metara). Ova facija lijasa leži normalno preko trijaskog dolomita i njen stratigrafski položaj je sasvim određen.

Osim toga ispitivanja E r c e g o v c a (1990) pokazala su da je tu reč o uljnim škriljcima "sa visokim učešćem ugljevitog tipa kerogena (preko 90%) i vrlo niskim stepenom bitumenizacije (str. 167)". Međutim, ova pojava bituminoznih laporovitih krečnjaka, po svemu sudeći, ne bi mogla ići u istu kategoriju sa epigenetskim pojavama u zapadnom i jugozapadnom području Hercegovine. Ali, i ovakva može igrati neku ulogu, tim pre što se ova facija lijasa produžava u Crnu Goru.

OSNOVNE TEKTONSKE KARAKTERISTIKE

Kao potencijalno naftonosno područje, deo Dinarida Hercegovine i Crne Gore karakteriše nekoliko glavnih strukturnih oblika. U prvom redu to se odnosi na razlomnu strukturu Skadar-Podgorica-Nikšić-Gacko-Jablanica-Bugojno i dalje na severozapad prema Karlovcu.

Potom slede razlomne strukture nižeg reda, izdvojene od strane P o p o v i ć a (1992, 1994, 1996), kao transformni razlomi, koji se završavaju na razlomu Skadar - Podgorica -Karlovac. Transforma Bukulja -Skadarsko jezero upravo se završava na njoj u području Skadarskog jezera. S druge strane tektonski blok za koji se, na osnovu rasprostranjenja bituminoznih pojava i tektonike ocenjuje da bi mogao biti naftonosan, nalazi se između razloma Skadarsko jezero - Karlovac i Jadranskog mora.

NJegov unutrašnji sklop nije jednostavan. U njemu su već odavno izdvojene navlake, kraljušti, rasedi nižeg reda i manje ili više deformisane naborne strukture. Ali, u celini ceo ovaj blok, kako se to vidi i na Sl. 1, izdvaja se kao jedna velika strukturna forma u kojoj su, u površinskim delovima, došle do izražaja maksimalne tektonske deformacije, čiji su produkti nabori, kraljušti, navlake, rasedi, pukotine itd, uglavnom, u ovom slučaju, strukture nižeg reda. Međutim, dublji delovi, u ovom bloku, verovtano imaju "mirniju" tektoniku, što delimično potvrđuju ispitivanja D r a g a š e v i ć a  (1974). Ta područja tzv. "mirnije" tektonika mogu se oćekivati u dubinama između 5.000 i 8.000 metara.

Pojave asfalta i bitumije uopšte nastale su u vreme tektonskih događaja koji su doveli do formiranja pomenutog bloka i struktura nižeg reda u njemu. Polazeći od činjenice da se navedeni produkti javljaju u sedimentima perma, trijasa, jure, krede i tercijara, smatra se da se to dešavalo pretežno tokom tercijara, čime se objašnjava postojanje epigenetske bitumije u svim stenama stvaranim od perma do eocena.

GEOTEKTONIKA I GENEZA UGLJOVODONIKA KAO BAZA ZA OCENU NAFTONOSNOSTI DINARIDA HERCEGOVINE I CRNE GORE

Od početka prvih ozbiljnijih istraživanja ležišta nafte i gasa u svetu postavilo se pitanje njihovog nastanka. Do danas su opstale dve oprečne teorije: jedna se odnosi na organogeno, a druga na neorgansko poreklo.

Sakupljeni su mnogobrojni dokazi za jednu ili drugu koncepciju, ali još uvek ni jedna nije postala opšteprihvaćena  iako organsko poreklo ugljovodonika ima najveći broj pristalica. U poslednje vreme neorganskoj koncepciji poklanja se nešto veća pažnja, naročito u vezi sa savremenim tumačenjem geotektonskih događaja u zemljinoj kori.

Na osnovu koncepcije tektonike ploča, kao globalnih procesa, subdukcija i riftovanje su realni geotektonski procesi.

S druge strane, na osnovu mnogobrojnih ispitivanja hemijskog sastava vulkanskih emanacija, na svim prostorima planete Zemlje, utvrđeno je da se u vulkanskim gasovima nalaze velike količine raznih jedinjenja ugljenika pa i ugljovodonika.

U tom pogledu po zastupljenosti naročito su markantni CO2, CO, CH4, zatim kiseli CO2 (sa vodom) itd, koji ulaze u sastav, ne samo neorganskih jedinjenja, već i, uslovno rečeno, organskih produkata, odnosno jedinjenja.

Osim toga poznato je da se okeanska kora subdukuje ispod kontinentalne, a, takođe, poznato je da se u sedimentnom sloju okeanskog dela zemljine kore, nalaze ogromne količine, ne samo vode, već i  organske materije; takođe, poznato je da gornji omotač predstavlja izvor endogenog ugljenika i ugljenikovih jedinjenja.

Shodno tome, to područje, zemljine unutrašnjosti, predstavljalo bi veliki rezervoar ugljen-dioksida. Mnogobrojna ispitivanja hemijskog sastava vulkanskih gasova pokazala su da ugljenik, vodonik i kiseonik, u njima, imaju magmatogeno poreklo.

U takvoj situaciji, u procesu subdukcije, okeanski sedimenti sa vodom i organskom materijom, dolaze u područje generisanja magme.

Tu se mešaju rastopljeni donji delovi kontinentalnog tipa zemljine kore, delovi astenosfere i delovi okeanske kore sa sedimentima. Tom prilikom, zbog visokog pritiska, visoke temperature, heterogenog hemijskog sastava, dolazi do snažnih, veoma složenih fizičko-hemijskih  procesa (P u š k a r e v, 1992). Imajući to u vidu, realno je očekivati postojanje odgovarajućih uslova za sintezu ugljovodonika (u ovom slučaju: C, CO2, CO, O, H iz gornjeg omotača, zatim organska materija i voda iz okeanske kore, predstavljaju polazne komponente za sintezu ugljovodonika).

Tokom subdukcije okeanske kore, u određenim slučajevima se formiraju ostrvski lukovi sa jako izraženom seizmičkom i magmatskom aktivnošću (vulkanska aktivnost). Iza ostrvskog luka, u pojedinim slučajevima, formira se morski basen, koji, takođe, zahvataju tektonske (razlomne) deformacije.

Na suprotnoj strani od ostrvskog luka, u odnosu na unutrašnji morski basen, nalazi se aktivni obod kontinenta, takođe sa veoma snažnom tektonikom i magmatizmom...

Na naŠim prostorima, pojave nafte, gasa  i delom uljnih škriljaca, u dolinama Južne i Velike Morave, mogle bi se takođe dovesti u vezu sa subdukcijom.

O ovim i sličnimn problemima, dakle onim koji se odnose na genezu ugljovodonika i geotektonske sredine njihovog obrazovanja i deponovanja, obavljena su veoma obimna istraživanja u celom svetu. Poslednjih godina veoma se ističu radovi P u š k a r e v-a (1992), K r a s o n a (1992) i mnogobrojnih japanskih istraživača.

PolazeĆi od tih i drugih sličnih primera, zatim na osnovu iznetih podataka i posmatrajući Jadransko područje sa susednim kontinentom (Balkansko poluostrvo). a oslanjajući se na savremena shvatanja o subdukciji ostataka Tetisa i afričke ploče (kontinenta) ispod Evrope, dolazi se do više interesantnih konstatacija.

Najpre, kretanjem afričkog kontinenta prema Evropi dolazi do postepenog sužavanja Tetisa, odnosno Sredozemnog mora - današnjeg ostatka Tetisa. Istovremeno, a u vezi sa tim procesima, dolazi do sužavanja jonsko-jadranskog basena, odnosno subbasena. Takav mehanizam dovodi do formiranja alpskog karaktera Balkanskog poluostrva. Dalje, ako se prihvati shvatanje U n d e r h i l l - a (1989) o okeanskom tipu zemljine kore u jonskom i južnojadranskom području (a nema velikog razloga da se to ne prihvati) i da se taj tip zemljine kore, u jonskom području, duž helenskog rova subdukuje ispod Balkanskog poluostrva, onda se jugoistočni deo jadranskog basena može smatrati ostatkom unutrašnjeg ili marginalnog basena.

U vezi sa subdukovanjem okeanske ploče Tetisa, potiskivane afričkom pločom, ispod evropske i sužavanjem  sredozemnog basena (u celini posmatrano), helenski rov se primakao Balkanskom poluostrvu. Takva geotektonika bi se mogla uporediti sa istočnopacifičkom i delom zapadnopacifičkom. Shodno tome, ležišta nafte nastala u otrantskom području i u Albaniji, kao i tragovi nafte u crnogorskom primorju mogli su nastati u marginalnom basenu i na obodu kontinenta (Balkanskog poluostrva).

Međutim,  kao posledica subdukcije Tetisa došlo je do sužavanja marginalnog (unutrašnjeg) basena, a s tim u vezi moglo je da dođe do "istiskivanja"  prethodno stvorene nafte (ležišta ugljovodonika).

Sigurno je da u ovakvim geotektonskim događajima, koji su globalnog karaktera, rezultira složen tektonski sklop Balkanskog poluostrva.

Što se tiče generisanja nafte, odnosno ugljovodonika, u području Balkanskog poluostrva, ovde se mogu naći svi glavni parametri koji su karakteristični za istočnopacifičko i delom zapadnopacifičko područje, ali svakako u znatno smanjenom obimu, pa srazmerno tome treba očekivati i odgovarajuće koncentracije ugljovodonika. Na osnovu toga dolazi se do pretpostavke da su prvobitno stvoreni ugljovodonici u jadranskom i jonskom području, usled sužavanja ova dva morska subbasena, tektonski potiskivani i istiskivani, zaustavljajući se u novim, tektonski i litološli povoljnim sredinama. U tom slučaju, u savremenom jadranskom podmorju, mogu se očekivati samo manje koncentracije (odnosno ležišta) ugljovodonika, dok su veće količine mogle da se nagomilaju u dubljim delovima kontinetalnog područja gde je i tektonika "mirnija" i da tako budu "sačuvani". U tom pogledu posebno mesto zauzima razlomna struktura Skadar-Podgorica-Nikšić-Gacko-Bugojno-Karlovac.

Gatačko polje je upravo nastalo u okviru ove strukture. Ona ga je predisponirala, kakav je slučaj sa celom zetskom dolinom i Skadarskim jezerom. Obzirom da je istražnim bušenjem dostignuta dubina od  600 m u Gatačkom polju, procenjuje se da su najdublje tačke u njemu duboke možda i oko 1000 m. Ali ako se uzmu u obzir neogeni i preneogeni sedimenti, onda se dolazi do procene da jedni i drugi, na području ove strukture, imaju debljinu veću od 5000 m. U ovom slučaju tektonika, ukupna zapremina sedimenata, sa odgovarajućom stenskom i tektonskom poroznošću, pretpostavka o genezi eventualnih ugljovodonika, koji bi se, u ovom delu Dinarida, mogli očekivati, otvaraju mogućnost određenog potencijala ovog područja.

Uzimajući u obzir deo strukture Skadar-Podgorica, zatim, dolina Zete i Bjelopavlića, Nikšićka Župa, Gatačko i Nevesinjsko polje, ukupna dužina zone iznosi preko 250 km (ne uzimajući u obzir albanski deo).

Iz navedenog bi proizašlo da ta zona sa zonom bituminoznih pojava Meka Gruda - Drežnica predstavlja istovremeno i zonu najveće potencijalnosti.

Sledeća po značaju bila bi zona Skadarsko jezero - Grahovo - Trebinje.

Do sada najviše istraživana, primorska zona (Ulcinj - Herceg Novi), po ovom tumačenju ima najniži stepen potencijalnosti. Iako se u primorskoj zoni, na površini, nalaze tragovi nafte, ali zbog jako izraženih tektonskih deformacija, u relativno plićim delovima (dubine do 2000 m), iz nje su najvećim delom ugljovodonici "istisnuti".

Uz to, imajući u vidu da neke bituminozne pojave... vode poreklo od nafte, da su naknadno unete u zone tektonskih drobljenja i, kako se pretpostavlja, da su znatno udaljene od mogućeg mesta  glavne koncentracije gasno-tečnih ugljovodonika, da se  padni ugao razlomnih struktura nalazi u severoistočniom polju (ne uzimajući u obzir razlome sa osobinama transformnih raseda) i da su eventualno veće koncentracije ugljovodonika smeštene upravo u područje većih dubina razlomnih struktura, dolazi se do konstatacije da je napred iznesena klasifikacija pojedinih mogućih naftonosnih zona, ligična i opravdana.

Na teritoriji Hercegovine prioritetan prostor, u užem smislu,  bi bio ograniče pravcem: Krstac - Gacko - Nevesinje, sa severoistoka  i Pravcem Bileća - Stolac, sa jugozapada.

Najzad, u tom smislu bi delimično mogao poslužiti i podatak o temperaturnom gradijentu, koji u primorskoj zoni, po D r a g a š e v i ć u  i  N i k o l i ć u (1989) varira od 0,440 C do 3,50 C na 100 metara dubine, tako da na dubinama  od blizu 5000 m (tačnije 4747 m) temperatura jedva prelazi 1000 C.

ZAKLJUČAK

Na osnovu iznetih podataka može se konstatovati da tektonski blok koji obuhvata deo Dinarida između Perkovića kod Šibenika, Sinja, Jablaničkog jezera (Konjica), Gacka, Nikšića, Podgorice i Skadra u Albaniji sa jedne strane i Jadranskog mora sa druge strane, karakteriše složen tektonski sklop, veliki broj epigenetskih bituminoznih pojava, od kojih je za neke utvrđeno da vode poreklo od nafte, da su bituminozne pojave vezane za razlomne strukture i da se one najčešće javljaju u obliku impregnacija. Dalje, na osnovu podataka D r a g a š e v i ć a  (1974), u delu Dinarida, koji obuhvata pomenuti blok, zemljina kora je debela oko 47 km, što govori da je u tom području očuvan impozantan kompleks sedimenata, koji su, uz odgovarajuću stensku i tektonsku poroznost, mogli obrazovati kolektor za zamašne koncentracije ugljovodonika.

Uzimajući u obzir izrazite tangencijalne tektonske deformacije, u površinskim delovima, može se smatrati da njihov odraz na većim dubinama nije imao isti efekat. Ovakva situacija nameće logično očekivanje prisustva odgovarajućih tektonskih pogodnosti za formiranje veće koncentracije ugljovodonika. Takva pogodnost se očekuje na dubinama od 5.000 do 8.000 m. Najzad, pomenuti tektonski blok predstavlja stvarni severozapadni produžetak naftonosnih struktura Alabanije.

Generalno posmatrano, područje Hercegovine i Crne Gore omeđeno dolinom reke Neretve na severozapadu, pravcem Skadarsko jezero - Grahovo - Popovo polje na jugozapadu, međudržavnom granicom Crne Gore i Albanije na jugoistoku i pravcem Durmitor - Lebršnik - Zelengora na severoistoku, po mišljenju autora ovo rada, predstavlja veoma interesantno područje za istraživanje ležišta ugljovodonika. 

CRNOGORCI PRONAŠLI NAFTU

Potpredsjednik crnogorske vlade Vujica Lazović potvrdio je kako su istraživanjja crnogorskog podmorja pokazala da oko rta Prevlaka na granici s Hrvatskom ima značajnih rezervi nafte i gasa.

"Ima podataka koji ukazuju da bi trebalo nastaviti istraživanja nafte i gasa oko Prevlake i vlada ima ambiciozne planove u vezi s tim", rekao je Lazović podgoričkim "Vijestima".

To je potvrdio i nekadašnji koordinator projekta istraživanja nalazišta nafte u Jadranu prof. dr. Tihomir Dragašević.

Prema njegovim riječima, "dosadašnja istraživanja podmorja Albanije i Crne Gore potvrčuju postojanje nalazišta i pokazuju da u bazenima takvih debljina i strukturnih karakteristika, svuda u svijetu ima nafte i gasa".

Dragašević je podsjetio da je na bušotini između rta Prevlaka i uvale Trašte, na dubini od 3.600 metara u oligocensko krečnjačko pješčarskoj seriji, pronađen naftni gas.

On je objasnio da je, da bi se utvrdile rezerve nafte koje sadrži određena struktura, potrebno uraditi dodatne bušotine kako bi se ležište označilo i dobili podaci za izračunavanje rezervi.

Po opštem stručnom mišljenju, nalaženje gasa sa sadržajem viših ugljovodoničnih komponenti bilo je ohrabrujući i poticajni element za nastavljanje istraživanja, rekao je Dragašević.

Lazovič je napomenuo da postoji dilema treba li tender za istraživanje nafte u podmorju Jadrana raspisati prije ili nakon izrade novog Zakona o nafti i gasu.

Tim aktom biće regulisana pitanja koncesija, geoloških istraživanja i rudarstva i uređeni uslovi, načini i postupci dodjele prava na prospekciju, istraživanje i eksploataciju nafte i gas.