tPočetna

INFO-PROJEKTI
Iz Beča – Ana Mičeta
 

NAMJENA I TIPOVI UTVRĐENJA GRAĐENIH

U HERCEGOVINI I DUŽ GRANICE SA cg

KAMEN U KAMENU

Iako sva austrijska utvrđenja po našim brdima liče jedno na drugo, među njima je mnogo razlike? Neka su građena da bi napravila blokadu na granici, neka su imala logističke funkcije, a neka, opet, imala su tako maglovite namjene da nikada nisu ni mogla da ”prorade”.

Ipak, osnovi tipovi tih građevina danas su poznati i govore dosta toga o namjeram jedinica baziranih na ovom području.

Iz prošlog teksta u ovoj rubrici mogao se steći utisak da je austrijska vojska sva svoja početna pitanja i dileme otklanjala baš u Hercegovini, odnosno da je došla potpuno nepripremljena, ali nije tako. Oficiri koji su slali izvještaje, uočavali su probleme, tražili da se urgentno riješe, no ipak oni su bili i solidno informisani i solidno pripremljeni. Solidno, na primjeru Hercegovine, pokazaće se da je ponekad bilo i nedovoljno. Dakle, i prije nego što su osvojili ove krajeve, austrijski štabski oficiri imali su dosta informacija o Hercegovini, a ponešto im je govorila i praksa u Boki i u brdima iznad Boke.

Uglavnom mislim na Krivošije, koje su u kasnijem lancu utvrđenja bile najtemeljnija tačka (pravi mali vojnižki grad), valjda zato što su prve došle u zonu potenciranog bezbjednosnog interesa tadašnje, ako se ne varam, divizijske komande.

Zašto?

Zato što je u 1869-70., dakle mnogo prije 1882., podignut ustanak protiv "protezanja odredaba novog domobranskog zakona...".

Po novom zakonu, i Krivošije i okolni krajevi bili su obuhvaćeni vojnom obavezom. Ustanak je započeo kad je Austrija pokušala da izvrši popis vojnih obveznika. Tom prilikom, oko 2.000 žena i djece prebjeglo je na tursku teritoriju, dakle - u Hercegovinu (ovaj strah od vojske, treba li podvući, bio je sasvim osnovan, i kasniji događaji, posebno oni od 1914. do 1918. potvrdjiće zebnju lokalnog stanovništva koje je reagovalo na pomenuto "protezanja odredaba..." ).

Ne znam kakve su vojne instalacije tada imali austrijanci na Krivošijama, ali, evidentno, ustanak iz 1882. godine, koji je započeo napadom na žandarmerijsku kasarnu u Ulogu, samo je aktuelizovao ranije opcije, jer ustanici Pera Tunguza omogućili su osvajanje kasarne (nije jasno da li je Tunguz napadao kasarnu ili je osvajanje omogućio iznutra, kao "branilac"?!).

U izvještajima se kaže da je napad izvršilo nekoliko stotina hrišćana i muslimana šnajderovim puškama, sabljama i handžarima. Većina ustanika bila je iz Borča i Foče, a borbe su trajale 36 sati.

Kao glavni kolovođa ove akcije u austrijskim izvještajima pominje se Omer Šačić.

Ubrzo, austrijskoj komandi stigli su telegrami da su se odmetnuli Tripko Vukalović na Zubcima (i prešao u Krivošije) i najugledniji među nevesinjskim muslimanima Salko Forta iz sela Sopilja, koji se uputio prema crnogorskoj granici.

Uz napad na kasarnu u Ulogu, napadnuta je žandarmerijska stanica u Hatelju. Za ovom, napadnut je i niz drugih žandarmerijskih stanica.

U Kazancima i Lipiku koncentrisalo se oko 1.000 ustanika. Na njihovom čelu bili su serdari Luburić, Forta i Vujović. Iz žandarmerijskih stanica uz crnogorsku granicu povučeno je ljudstvo.

U Nevesinju je vladalo uvjerenje da će grad biti napadnut 11. a Bileća 16. januara. U Gacku, centar odbrane bio je Avtovac. Iz Metohije povukla se i vojska i žandarmerija.

Salko Forta napao je komunikacioni centar u Koritima, a S. Kovačević pokidao telegrafske veze između Gacka i Nevesinja. Na izvoru Trebišnjice kod Bileće ustanici su se sukobili s austrijskom vojskom. Kad su Austrijancima stigla pojačanja, ustanici su se povukli u Vidušu. Posljednjim akcijama, ustanak je zahvatio put Bileća-Gacko. Dana 19. januara zauzeta je kasarna u Glavatičevu, a zatim žandarmerijska stanica u Zijemlju...

Eviidentno, sve manje utvrde lako su pale. Uglavnom one koje nisu imale artiljeriju.

Takve su bile osmatračnice, odnosno pješadijske kule.

Riječ je o objektu za jednog oficira i 36 vojnika. To je mirdnodobsko sklonište, depo municije za 500 metaka po komadu vatrenog oružija, skladište hrane sa tromjesečnim zalihama, odgovarajuće cisterne, kuhinja, osmatračnica, dvorište, štale za konje, na uglovima tornjevi (kule) u obliku kofera (!?) sa platformama. Kula je jednospratna kako bi bio omogućen bolji pregled terena koga je trebalo kontrolisati u ograničenim uslovima kretanja i bez velikih intervencija u reljefu.

Krov na jednu vodu je nagnut prema dvorištu pri čemu u potkrovlju nastaje prostor za još jednu, visoko postavljenu, liniju vatre. Zidovi su široki 1,2 m i otporni na granatiranje projektila iz lakih topova. Objekat je opremljen sigurnosnim sistemom za odbranu.

Tipičan objekat bila je i međupošta koja se sastojala od osmatračnice, jednog ekonomskog trakta za prihvatanje transporta i jedne vrste pošte. Osmatračka kuća je tako pozicionirana da pruža nesmetano nadgledanje transporta i redovna krstarenja terenom.

Dobar primjer ovakvih fortifikacija je pješadijska kula na Golom vrhu, Krivošije, 3,5 km sjeveroistočno od Risna u Kotorskom zalivu.

Poseban položaj objekta u oblasti čestih vremenskih nepogoda na visini od 1300 m je zahtjevao specijalnu izgradnju gromobrana po tada najmodernijim sistemima koji su odgovarali istraživanjima iz ove oblasti. Glavne elemente ovog sistema su činile antene za “privlačenje“ groma koje su vodile prema tri uzemljene bakarne ploče.

Tipične su, takođe, kule sa baterijom (artiljerijom), platformne konstrukcije... Ovakva kula sa baterijom nalazi se na Jankovom vrhu, Krivošije, na izlasku ka zaravni Dvrsno kod Hana. Vrh brda se sastoji od pet vrhova povezanih dvijema dolinama. Istočna kula je primala jednog oficira i 40 vojnika, dva topa tipa M.1861, 12 cm sa zadnjim punjenjem. Nešto manja zapadna kula je mogla primiti jednog oficira i 30 vojnika, a opremljena je bila sa 2 topa tipa M.1875, 9 cm sa zadnjim punjenjem. Baterija (artiljerija) je zauzimala položaj na jednoj platformi.

Oba ova topa su mogla biti postavljana u više različitih položaja što je omogućavalo pokrivanje svih pravaca potencijalnih napada.

Nivo platformi je prelazio nivo okoline za 3,5 do 5 metara.

U nekimi primjerima, platforma sa topom stoji odvojeno od zgrade. Simetrična građevina omogućava polje djelovanja topa u radijusu od 270 stepeni. Odbrana od bliskog napada se vršila pomoću uskih proreza u zidu tzv. mašikuli.

Bilo je kula sa baterijom, čiji je položaj platforme za bateriju omogućavao polje djestva u radijusu od 300 stepeni. Snabdijevanje baterije municijom se odvijalo iz depoa municije kroz hodnik preko lifta za municiju.

Posebno su bila građena tzv. odbrambena skloništa i/ili defanzivne kasarne.

Glavni cilj ovakvih objekta je bilo prihvatanje jakih snaga u mirno vrijeme. U pogledu očekivanih napada, olakšanih nepreglednom okolinom, morale su biti sprovedene mjere zaštite, zatvaranje zidom i na taj način oslobađanje od direktnih napada, bočne građevine, mašikuli i tornjevi u funkiciji reduta (dodatno utvrđenje u unutrašnjosti fortice koje je služilo za odbranu ukoliko bi neprijatelj prešao zidine).

Naravno, posebna priča bili su tzv. logorski kompleksi...

Logorski kompleksi su u svom satavu imali objekate za komandu i upravljanje (administracija), kuće za oficire, kuću za ranjenike (Marodenhaus), skladišta sa zalihama hrane i municije, pekaru, nekoliko kasarni, štale i građevine za neposrednu odbranu (odbrambene kule). Cijeli taj areal je morao biti opasan bedemom, veliki prozori okrenuti ka unutrašnjoj strani dvorišta. Ovakvi logori su morali biti osigurani spoljnim utvrđenjima, osmatračkim kućama i kulama.

Takav jedan logorski kompleks bile  su kruševice, ali, još potpunija ilustracija ove odbrambene ideje bio je grad Trebinje (Stadt) sa  logorom (Lager) smještenim izvan gradskih zidina i građevinama za odbranu na vrhovima okolnih brda...