tPočetna

INFO-PROJEKTI
Iz Beča – Ana Mičeta

Poštanske takse od 1878. do 1918. godine

U našim porodičnim i službenim zbirkama i arhivima (na dokumentima, pismima i fotografijama) često je mnogo nečitkih ili nedovoljno providnih žigova koji se teško tumače, a još teže razlikuju, iako su odlična šansa za datiranje pojedinih događaja.

Brojne fotografije snimljene, na primjer, u Trebinju, mogu se datirati baš po poštanskim žigovima. Zato sam odlučila da napravim jedan tekst koji bi olakšao posao onima koji se bave ili koje posebno interesuju dokumenti i arte-fakti iz tog vremena. Tekst je urađen na temelju validnih izvora (Poštanske takse u BiH od 1878. do 1918. godine /Broj 92, 23. godina, decembar 2002. Izdavač: Hans R. Schnjarzenbach za POSTGESCHICHTE, Cirih/)...

PoŠtanske takse u Bosni i Hercegovini za vrijeme okupacije i vladavine Austro-ugarske Monarhije su do sada samo jednim dijelom obuhvaćene tj. shvaćene. Kod pokušaja da se razumiju bilješke o poštarinama ili frankaturama na poštanskim pošiljkama (pečat na kome stoji ko snosi troškove pošiljke), novčane pošiljke, čak i uobičajene karte (razglednice) poslane u Srbiju, nailazilo bi se na probleme.

U značajnoj mjeri dobro zasnovani austro-ugarski takseni zakoni često nisu pomagali. Čak i u pogledu poštanskih taksi, oblast Bosne i Hercegovine je predstavljala priču za sebe.

Jedan od najvažnijih događaja u uzbudljivoj poštanskoj istoriji  Bosne i Hercegovine je svakako pad ove, do tada turske oblasti, u posjed Austro-ugarske monarhije 1878. godine. Monarhija se kod ove okupacije mogla osloniti na mandat evropskih sila koji je odobravala i osmanlijska vlada. Uprkos tome, otpor u zemlji je bio snažan od kraja jula do oktobra 1878. godine da je, iz austrijskog ugla, i dalje bilo neophodno aktivno prisustvo okupacionih snaga.

Dotadašnja turska pošta je tom prilikom i u narednih 12 mjeseci uspješno zamijenjena izvanredno organizovanom mrežom  k. i k. (kraljevska i carska) Vojnom poštom (Feldpost).

Od oktobra 1878. godine ova pošta je transportovala povremeno iz čiste ljubaznosti, a od januara 1879. godine oficijalno i civilne pošiljke, naročito pisma trgovaca.

U novembru 1879. godine, kada su politički i društveni odnosi u zemlji pretrpili prvo konsolidovanje, vojna pošta postoji u praksi, a od 16. 11. 1879. i oficijalno jedna potpuno nova državna pošta.

Dotadašnja vojna pošta sa svim svojim ustanovama, posebno do tada otvorenim stalnim pozadinskim službama, dobija oznaku k. i k. militarna pošta (Militärpost).

Time je dato na znanje da, godinu dana nakon kraja vojnih operacija, nije postojao razlog za zadržavanje vojne pošte, ali da je svakako potrebna državna pošta (Landespost) koja je, kao i njena predhodnica, bila podređena k. i k. ratnom ministarstvu.

Promjena statusa nije vidljiva kod poštanskih markica koje su bile u upotrebi. Poštanske marke izdate od strane vojne pošte 1. jula 1879. godine, osim vrijednosne oznake, nisu posjedovale druge natpise, te su zadržane u opticaju.

Novi poštanski štembilj sa oznakom militarne pošte upućuje na novi status. Praktična promjena statusa se ogledala u tome da pripadnici trupa nisu više bili oslobođeni plaćanja taksi prilikom slanja privatnih pisama na prostore monarhije kao što nisu ni primali privatna pisma oslobođena poštarine.

Militarna, vojna pošta je pored k. i k. austrijske i k. ugarske vojne pošte bila treća samostalna poštanska institucija u Monarhiji. Dana 1. jula. 1892. godine Bosna i Hercegovina postaje član Svjetskog poštanskog udruženja. Status militarne pošte ostaje nepromjenjen kada je Austro-Ugarska u oktobru 1909. godine državno pravno priznala  okupiranu oblast kojom je upravljala i faktički gospodarila, ali koja je formalno stajala pod osmanlijskim suverenitetom.

Izbijanje Prvog svjetskog rata je zahtjevalo ponovno uspostavljanje vojne pošte. Odjeljenja vojne pošte Bosne i Hercegovine 5. i 6. armije su za vrijeme prvih ratnih mjeseci bila aktivna i u zemlji (u civilnom poštanskom saobraćaju).

Kao posljedica jednog prestupa (povrede zakona!?) u Srbiji, vojna pošta je dobila prostorno proširenje na nekoliko sedmica: 17. novembra 1914. godine su granična srpska mjesta Loznica i LJešnica stavljena pod ingerenciju vojne pošte.

Sa izuzetkom usluga poštanske štedionice, vojna pošta je u ovim mjestima imala potpuno iste funkcije kao i službe ove institucije u Bosni i Hrcegovini.

Do preimenovanja u Pozadinske poštanske službe sa oznakama mjesta (Etappenpostämter), kao što je planirano od strane ratnog ministarstva,  i kao što je sprovedeno u oblastima koje su trupe kasnije osvojile, nije došlo.

Srpski protivnapad je primorao austrijance na zatvaranje poštanske službe LJešnica 11. 12. i poštanske službe Loznica 12. 12. 1914. godine.

Sredinom decembra 1914. godine balkanska armija povlači se iz Srbije u južnu Ugarsku (Mađarsku). Vojne i pozadinske poštanske službe u Bosni i Hercegovini nisu više stajale na raspolaganju preostalim vojnim stanicama i jedinicama.

Veze ovih stanica i jedinica sa monarhijom (uključujući Bosnu i Hercegovinu) i k. i k. armije su obavljane preko vojne pošte. Ostale posljedice svjetskog rata na vojnu poštu su se ogledale u raznim ograničenjima.

Uvedena je poštanska cenzura. Pojedine poštanske službe (poslovnice) u jugoistoku Bosne su morale privremeno biti zatvorene u različitim vremenskim razdobljima. Poštanski saobraćaj sa neprijateljskim zemljama je prekinut, a poštanski saobraćaj sa inostranstvom ograničen. Sa oblastima koje bi bile osvajane od strane austro-ugarskih trupa uspostavljane su poštanske veze što je moguće prije.

Nakon raspada Dunavske monarhije 2. 11. 1918. godine, predstavnici novoosnovanog nacionalnog vijeća Bosne i Hercegovine su zahtjevali od komandujućeg generala u Sarajevu (ne navodi se ime) formalnu predaju poštanskog i telegrafskog tijela. General je odbio zahtjev sa obrazloženjem da on za to nema vojne naloge. Tako su oslobodioci jednostrano preuzeli poštanske i telegrafske službe.

U poštansku oblast Bosne i Hercegovine se ubraja  i austro-ugarska vojna pošta koja je djelovala u graničnim oblastima turskog sandžaka Novi Pazar od septembra 1879. do oktobra 1908. godine.

U tri mjesta ove oblasti, Pljevlja, Prijepolje i Priboj, u kojima su već bile stacionirane turske trupe, na osnovu jednog dogovora sa Turskom, Austro-ugarska uspostavlja nekoliko dodatnih garnizona k. i k. armije. Svaki od ovih garnizona dobija mjesnu ekspozituru vojne pošte; najkraće veze na prostoru Bosne i Hercegovine su korišćene kao poštanske ceste (putevi) i bili su kontrolisani i praktično nadgledani od strane trupa. Vojna pošta u sandžaku Novi Pazar 16. 11. 1879. godine nije dodijeljena militarnoj pošti, ali je podređena direkciji militarne pošte u Sarajevu  od koje je snabdjevana formularima i poštanskim markicama.

Pošto je status vojne pošte ostao nepromijenjen, slanje privatnih pisma osoba koje su pripadale ovim garnizonim (kao i pisma koja su na njih adresirana) i dalje se odvijalo bez plaćanja poštanskih taksi.

Ostale pošiljke nisu bile oslobođene poštarine tako da su ekspoziture preuzimale te pošiljke i od strane ostalih lica (civila).

PoŠtanske takse su se oslanjale na one od militarne pošte, ali je ipak postojalo i odstupanja. U okviru mjera za aneksiju Bosne i Hercegovine, garnizoni su krajem oktobra 1908. godine povučeni iz Sandžaka, a službe vojne pošte razrješene dužnosti.

Jedna posebnost u poštanskoj oblasti Bosne i Hercegovine je predstavljala poštanska služba u malom hercegovačkom lučkom mjestu Neum.

Otvorena krajem juna 1879. godine (najstariji poznati datum sa pečata 27. 6. 1879. godine), znači još u vrijeme vojne pošte, ali ne kao vojna pošta već kao poštanska direkcija za Dalmaciju podređena civilnoj poštanskoj službi Austrije. Ovaj status je zadržala do kraja monarhije. Neumska pošta je koristila austrijske poštanske markice (koje su od 1. 7. 1879. nevažeće u BiH). Kao poštanske takse u Neumu za poštanski saobraćaj sa Austro-ugarskom su važile one takse kao u susjednim dalmatinskim poštama.

Poštanske takse

Poštanske takse su bile podijeljene na sljedeći način:

- 3 takse za pisma

- 4 takse za poštanske pošiljke

- 5 takse za vožene pošiljke i vrijednosna pisma

Dana 1. 10. 1900. godine u militarnoj pošti uvedena poštanska jedinica vrijednosno pismo je dodjeljena odjelu pošte za pisma. (Novčana pisma, dozvoljena već od 1878. godine, koja su služila uglavnom  istoj svrsi kao i nova vrijednosna pisma, pripadala su voženoj pošti)

Sve takse, posebno one koje su tokom vremena više puta mijenjane, unesene su u tabele.

U zaglavlju kolone tabele stoji dan kada taksa stupa na snagu (ako je ovaj dan uopšte naveden u odredbama). Takse koje stoje ispod su važeće do dana naredne promjene, a ako nije bilo promjena, onda do tada do kada je militarna pošta primala pošiljke te vrste. Poneke odredbe nisu navodile datum kojim stupaju na snagu. Razlog tome može biti nemarnost ili je upućivalo na to da odredba stupa na snagu "odmah".

U ovim slučajevima je naveden datum odredbe i u tabelama su ovakvi slučajevi označeni podvlačenjem datuma i mjeseca. Navedene takse su vrijedile, kako u militarnoj pošti, tako i u vojnoj pošti sandžaka Novi Pazar, osim kada je važenje izričito ograničeno.

Takse za interni saobraćaj BiH su važile isto kao i za poštanski saobraćaj između ekspozitura vojne pošte u Sandžaku; na nekoliko pojedinačnih izuzetaka je posebno ukazano.

U ostalom tekstu, kada se spominje sandžak Novi Pazar, uvijek se misli na vojnu poštu, nikada na tursku poštu koja je djelovala u tri garnizonska mjesta u sandžaku.

Pojam "domaća" se ne koristi zbog različitih mogućnosti njegove interpretacije u uslovima BiH. Kao inostranstvo važe sve oblasti izvan BiH, Austrije (sa Lihtenštajnom) i Ugarske, ali ne i ekspozitura u Sandžaku.

Osim poštanskih taksi, u tabelama ili u tekstu navedene su maksimalno dozvoljene težine, iznosi pošiljki (!?), te novčani iznosi za pojedine pošiljke.

One važe, po pravilu, i za pošiljke koje su predate u poštanskoj službi ili u ekspozituri vojne pošte u sadžaku Novi Pazar.

U brojnim odjeljenjima militarne pošte, koja su osnovana od 1. 10. 1907. godine,  važile su niže granice za kilažu paketa, iznose pošiljke i novčane iznose, kada su ove ustanove uopšte raspolagale  mogućnostima za preuzimanje navedenih.

Navod (u tabelama) kao što je "je 15 g", "je njeitere 10 fl" znače često "na 15 grama ili jedan dio od toga", "na svakih narednih 10 fl ili jedan dio od toga".

Za češće navedene novčane jedinice su korištene sljedeće skraćenice:

c - Centime (=0,01 fr)

fl - Gulden

fr - Franc (francuski franak, jedinica računanja u svjetskom poštanskom   saobraćaju)

h - Heller (0,01 K)

K - Krone

Kr - Kreuzer (0,01 fl) (krojcer)