tPočetna

INFO-PROJEKTI
Iz Beča – Ana Mičeta

organizacija poŠte u vrijeme austro-ugarske (4)

NAŠI KRAJEVI - PRIČA ZA SEBE

U internom saobraćaju je ekspresna dostava uvedena tek godinu dana kasnije i to samo u mjestima u kojima se nalazila vojna pošta. Ovo ograničenje je važilo i kada je u pitanju isporučivanje pošte iz drugih zemalja u BiH.

Znam da ovaj tekst može ponekom da bude dosadan, ali u Redakciji Glasa rekli su  mi da završim ovu temu o poštanskom saobraćaju, jer do sada o tome nije ništa pisano, niti su prezentirani ikakvi dokumenti ili iole sređenija građa. 

Osim toga, na Internetu, imao više sajtova koji donose fotografije i razglednice iz tog perioda, ali i poleđine svih tih fotografija, koje su čestio aktivna istorijska građa. Otud, ovaj tekst o poštama i njima može biti dragocjen (bar se nadam), iako ne volim kad pišem o onom od čega bi moguću korist mogli da imaju samo istraživači ili naučnici. mene otud iznenađuje što ovakvi tekstovi, kako su mi rekli, imaju veliki broj posjeta na Glasovom sajtu, a naročito od strane filatelista.

Naravno, na njebu postoje i cenzurisani poštanski materijali iz ovog perioda. I za njihovo tumačenje potrebno je nešto više znati o funkcionisanju pošte tog vremena.

Posebna pravila u poštanskom saobraćaju sa inostranstvom

Svjetski poštanski ugovor od 1878. godine je predvićao mogućnost dogovaranja više takse nego što je ona predvićena (za one koji se posebno interesuju, imam posebne tabele sa taksama, koje se ovdje ne štampaju jer bi zauzele mnogo prostora) samo kada dužina (putanje) transporta izmeću dvije države-članice obuhvata morski transport preko 300 morskih milja.

Austro-ugarska je posebno sa državama i kolonijama u srednjoj i južnoj Americi kao i južnoj i istočnoj Aziji imala zaključene ovakve dogovore tj. ugovore.

NJihov rok važnosti za Bosnu i Hercegovinu slijedi iz odgovarajuće odluke (!?). Takse su iznosile za pisma po 15 gr 20 kr (krojcera), za poštanske karte tj. dopisnice, štampane predmete, uzorke robe 8 kr i 13 kr za poslovne papire. Ove takse su važile do 31. 5. 1893. Od 1. 6. 1893 su važile takse po niovoj tarifi. Za pošiljke u zemlje koje nisu pripadale svjetskom poštanskom udruženju vrijedile su takse koje je Austro-ugarska dogovorila sa ovim zemljama.

Za ove pošiljke je 1.5.1888. uvedena sljedeća tarifa. Pisma na svakih 15 gr 30 krojcera, štampani predmeti i uzorci robe na svakih 50 gr 10 kr, ali najmanje 12 kr za uzorke robe, poslovni papiri 12 kr na 50 gr (najmanje 20 kr).

Posebna pravila za granični poštanski saobraćaj

Poštanske pošiljke upućivane iz svih mjesta Bosne i Hercegovine prema Austro-Ugarskoj ili inostranstvu i obrnuto od 1.1.1883. do 30.11.1892. godine podliježu povlaštenoj taksi na težinu za transportne dionice unutar Bosne i Hercegovine: 10 krojcera po kilogramu za civilne osobe,  5 krojcera po kilogramu za vojna lica.

To se odnosilo za sljedeća mjesta i važilo je samo za transport preko u zagradi navedenih austrijskih ili ugarskih graničnih mjesta: Bihać (Zavalje), Bosanski Brod (Brod na Savi), Bosanska Dubica (Hrvatska Dubica), Bosanska Gradiška (Stara Gradiška), Bosanska Kostajnica (Hrvatska Kostajnica), Bosanski šamac (Slavonski šamac), Brćko (Rajevo selo), Domanović (Metković), Kulen Vakuf (Donji Lapac), Livno (Sigin), LJubuški (Vergorac), Novi (Volinja), Trebinje (Ragusa), privremeno (na osnovu jedne odredbe od 9.2.1883. do 2.8.1884.) i Cazin (Prosićeni kamen).

Za vrijednosne takse u graničnom saobraćaju nisu postojale povlastice.

Ekspresna dostava

Ekspresna dostava pisama bilo koje vrste je od 1.2.1886. godine uz pomoć posebnih pismonoša iz Bosne i Hercegovine (sa izuzetkom sand`aka Novi Pazar) dozvoljena u Austriju i u Ugarsku, a od 1.1.1892. godine i u NJemačku. 1.7. iste godine počinje ekspresno dostavljanje pisama i sa ostalim zemljama svjetskog poštanskog udruženja koje su dozvoljavale ovu vrstu usluge.

U internom saobraćaju je ekspresna dostava uvedena tek godinu dana kasnije i to samo u mjestima u kojima se nalazila vojna pošta. Ovo ograničenje je važilo i kada je u pitanju isporučivanje pošte iz drugih zemalja u BiH. U mjestima sand`aka Novi Pazar ova vrsta usluge nikada nije uvedena.

Taksa za ekspresnu isporuku je naplaćivana od strane pošiljaoca i iznosila 15kr (od 1900. 30 h). U Prvom svjetskom ratu je eskpresna usluga slanja povećana na 60 h (sa Ugarskom od 1.5.1916., sa Austrijom početkom 1918, a u internom saobraćaju i u saobraćaju sa NJemačkom od 1.9.1918. godine). Neke pronađene frankature pokazuju da povećavanje takse za ekspresnu dostavu sa Austrijom nije potpuno i precizno definisano jer na tim pismima datiranim u julu 1918. stoji još taksa od 30 h.

Pouzeće (plaćanje pošiljke prilikom preuzimanja)

U internom poštanskom saobraćaju, kao i u saobraćaju sa Austrijom i Ugarskom, od 1.3.1893. godine i to do iznosa od 500 fl (fl=Gulden) dozvoljene su pošiljke sa plaćanjem prilikom preuzimanja, tj. pouzećem. Pošiljke sa plaćanjem pouzećem su obavezno morale biti preporučene te je za njih uzimana taksa od 5 krojcera po komadu.

Poštanski nalog

(za uplatu novca)

Od 1.11.1883. godine u Austro-Ugarskoj su izdavani poštanski nalozi za uplatu novca do vrijednosti od 200 fl koji je upućivan u Bosnu i Hercegovinu kao i u Sandžak Novi Pazar. Modaliteti (uslovi) kao i cijene su bili identični onim u Austro-ugarskoj. Maksimalno dozvoljene vrijednosti su 1.10.1885. podignute na 300 fl.

Tek od 1.2.1886. godine poštanske uplatnice za uplatu novca do iznosa od 300 fl su izdavane i u internom saobraćaju u BiH kao i u saobraćaju sa Austro-ugarskom. Ukupna taksa se sastojala iz više dijelova koje su činili:

- taksa za poštansko nalogodavno pismo (kao za preporučeno pismo iste namjene i iste težine) na koju je obavezno nalijepiti poštansku markicu

- predajna taksa od 5 kr

- taksa za dostavljanje određene sume novca umanjene za predajnu taksu i taksu za poštansku pošiljku.

Maksimalni dozvoljeni iznosi su od 1.5.1886. povećani na 400 fl, a u avgustu 1888. na 500 fl.

Tokom vremena su uslovi slanja novca, dozvoljeni iznosi kao i takse varirali tj. povećavani. Dozvoljeni iznos je od 1.11.1900. iznosio 1000 K (K-kruna)  da bi od 1. 10.1916.godine, znači u jeku Prvog svjetskog rata, na ovaj način moglo biti poslato svega 20 K.

Pošiljke bez frankature (pečata na kome stoji ko snosi troškove pošiljke)

Frankature na pošiljkama su obično bile obavezna, ali ipak postoje slučajevi kada je njihov izuzetak tolerisan, npr. obična svakodnevna pisma i dopisnice u internom poštanskom saobraćaju i saobraćaju sa Austro-Ugarskom od 1.6.1892. godine, a u inostranom saobraćaju mjesec dana kasnije.

Nasuprot tome su bile pošiljke ove vrste u zemlje koje nisu pripadale svjetskom poštanskom udruženju kao i pošiljke sa adresom k. i k. vojne pošte u osvojenim oblastima tokom Prvog svjetskog rata na kojim je frankatura bila obavezna.

Porto (naknadna taksa) koju je bio obavezan da plati primalac pošiljke bez frankature je obično iznosila duplu sumu takse za pošiljku sa frankaturom iste vrste, težine i porijekla. Kao i uvijek, i ovdje su postojala uglavnom vremenski ograničena odstupanja:

- u poštanskom saobraćaju sa onim prekookeanskim zemljama koje su pripadale svjetskom poštanskom udruženju, za koje je važila viša inostrana tarifa, porto za pisma bez frankature je iznosio do 31.5.1893. godine na 15 gr ne 40 već 30kr.

- u poštanskom saobraćaju sa zemljama koje nisu pripadale udruženju, porto za pismo bez frankature je od 1.5.1888. do 31.5.1893. godine iznosio samo 40 umjesto 60 krojcera za 15 grama.

- u internom poštanskom saobraćaju i u saobraćaju Bosne i Hercegovine (bez sand`aka Novi Pazar) sa Austrijom i Ugarskom je porto za pismo bez frankature drugog težišnog nivoa (preko 20 do 250 grama) od 1.2.1890. do 30.9.1916. godine samo jednu i po taksu, znači 9 krojcera ili 18 helera u lokalnoj tarifi. Isto je važilo od 1892. godine i u poštanskom saobraćaju izmeću BiH i NJemačke.

- kod pisama bez frankature bosansko-hercegovačkih, austrijskih i ugarskih vlasti koje su bile oslobođene taksi adresiranih na primaoce koji plaćaju taksu, porto iznosio jednu taksu za normalno pismo sa Frankaturom.

Od 1899. je uveden porto i za dospisnice bez frankature koji je bio isti kao i za pisma bez frankature najmnje težine i istog porijekla.

Pošiljke sa nedovoljnom frankaturom

Osim pošiljke bez frankature postojala je i pošiljka sa nedovoljnom tj. djelimičnom  frankaturom. Tome su pripadala:

- obična pisma

- dopisnice

- štampa (štampani predmeti)

- poslovni papiri (ukoliko je frankiranje dozvoljeno) od 1.7.1879.

Ratno ministarstvo je 1.10.1916. godine donijelo odredbu na osnovu propisa koji su važili u Austri-ugarskoj vezano za plaćanje porta od strane primaoca nedovoljno frankirane pošiljke. Ova odredba je priznavala dva različita postupka naknadnog naplaćivanja takse:

- postupak A: kao porto se plaća dupli iznos koji je nedostajao do potpune frankature. Ovaj postupak je dogovoren 1878. godine i važio je za poštanski saobraćaj izmeću država članica svjetske poštanske unije.

- Postupak B: Kao porto se plaća razlika iznosa porta koji bi bio plaćen u slučaju potpunog izostanka frankature i vrijednosti markice ili vrijednosti koja stoji na pečatu pošiljke.

U Austro-Ugarskoj je propisan postupak B za pisma (ne i za druge pismene pošiljke) u internom poštanskom saobraćaju i u poštanskom saobraćaju sa Bosnim i Hercegovinom, sand`akom Novi Pazar i NJemačkom; u svim ostalim slučajevima se primjenjivao postupak A.

Od septembra 1892. je postupak A  stupio na snagu i u saobraćaju pisama sa sand`akom, a od 16. 1. 1907. i u internom saobraćanju pisama u Austriji (ne i u saobraćaju pisama sa Ugarskom).

Za Bosnu i Hercegovinu i sand`ak Novi Pazar u ovu svrhu je pogodno razlikovati pet vremenskih epoha.

Do 30.6.1879.: bez propisa, mada su nefrankatirana pisma izrižito bila dozvoljena (!?).

1.7.1879. do 31.1.1886.: na snazi je postupak A na šta jasno upućuju propisi.

1.2.1886. do septembra 1892: na snazi je postupak B kod pisama u internom saobraćaju Bosne i Hercegovine (bez sand`aka Novi Pazar) kao i kod pisama iz sand`aka, Austrije, Ugarske i NJemaćke u Bosnu i Hercegovinu; postupak A u svim ostalim slučajevima.

Septembrar 1892. do 30. 9. 1916.: na snazi je postupak B kod pisama u internom saobraćaju Bosne i Hercegovine (bez sand`aka Novi Pazar) kao i kod pisama iz Austrije, Ugarske i NJemačke u BiH; Postupak A u svim ostalim slućajevima.

(U posljednje dvije gore navedene epohe se radi o tumačenju istih važećih načela s tim što se u drugoj epohi tumačenje iste oslanja na austrijsku tarifu za pisma donešenu u septembru 1892. godine)

Od 1.10.1916. na snazi je postupak A; u internom saobraćaju i kod pošiljki iz Ausrije, Ugarske i NJemačke je iznos porta "nužno" zaokruživan na sljedeći viši  broj djeljiv sa pet.

Sa "nužno" se htjelo, istina ne baš najsretnije, reći da se treba zaokružiti onda kada dupliranje iznosa koji nedostaje daje broj nedjeljiv sa pet. Ova primjedba nije od samog početka pravilno shvaćena tako da je pronaćen cijeli jedan niz dopisnica sa doplatnim markicama od oktobra 1916. koje nisu zaokružene na broj djeljiv sa pet.

Ko nije plaćao takse

U internom saobraćaju i saobraćaju sa Austro-Ugarskom je korespondencija carske familije, službena korespodencija državnih civilnih i vojnih vlasti i službi kao i njihovih organa i korespodencija duševnih službi priznatih konfesija (!?) bila oslobođena plaćanja takse. Oslobaćanje od taksi se nije (uvijek) odnosilo na preporučena pisma dok je za ekspresnu dostavu taksa bila obavezna za sve.

Opšte je i u inostranom poštanskom saobraćju korespodencija poštanske uprave koja se odnosila na poštansku službu bila oslobođena plaćanja taksi.

Od početka okupacije krajem jula 1878. do 15.11.1879. svakodnevna privatna pisma težine do 70 grama od strane pripadnika vojne službe kao i pisma adresirana na njih u poštanskom saobraćaju sa Austro-ugarskom i u internom saobraćaju dostavljana su besplatno.

Za u sand`ak Novi Pazar stacionirane trupe su ove odredbe važile sve do njihovog povlačenja krajem oktobra 1908. godine. Dodatno je za privatnu korespodenciju pripadnika ovih trupa od marta 1905. godine uvedena posebna vrsta dopisnica "vojne korespodencijske karte" koje su, takođe, bile osloboćene taksi i to:

- od marta 1905. do 31.10.1906. unutar sand`aka kao i iz sand`aka u BiH i obrnuto

- od 1.11.1906. unutar sand`aka kao i iz sand`aka u BiH i Austro-ugarsku, ali ne i obrnuto.

Preporučene pošiljke i ekspresna dostava (ukoliko postoji ovakva vrsta usluge) je naplaćivana i pripadnicima vojne službe.

Za vrijeme Prvog svjetskog rata je težina beplatnih pisama podignuta na maksimalnih 100 grama, a besplatno su dostavljane i dopisnice.

Pismene pošiljke ratnih vojnih zarobljenika i ranjenika su u svim zemljama saobraćale besplatno.

Takse za dostavu, avisio i predaju

Kada je vojna pošta 1879. postepeno počela sa transportom pošiljki civilnog stanovništva, nije bila opremljena za dostavu pošiljki privatnim primaocima. Ovi primaoci su morali svoje pošiljke preuzimati sami u prostorijama najbliže vojne pošte. Lagerovanje pošiljke do njenog preuzimanja je bilo besplatno. Ako bi primalac unajmio poštanski pretinac, što je bilo moguće od 1.7.1879., morao je za to izdvojiti 1 gulden mjesečno.

Prelazak pozadinske poštanske službe u militarnu poštansku službu 16.11.1879. godine nije donio brze promjene. Tek od 1.11.1883. godine su sve militarne poštanske službe (ne i vojne ekspoziture u sand`aku) transportovale pošiljke kroz  njihova mjesta. Odrećene su sljedeće takse za dostavu i avisio:

- dostava obične pismene pošiljke (uključujući novine poslane kao običan štampani predmet): 1 krojcer

- dostava poručenih novina ili novina sa posebnom novinskom frankaturom (u obliku markice): pola krojcera

- dostava preporučene pismene pošiljke (bez pouzeća): 2 krojcera

- aviziranje pošiljke: 2 krojcera

Lagerovanje svih pošiljki adresiranih na primaoce čije mjesto boravka nije bilo u mjestu gdje se nalazila poštanska služba i koji su pošiljku preuzimali naknadno, ostalo je besplatno.

Od 1. 2. 1886. godine važeći zbornik osnovnih odredbi za poštanski saobraćaj u BiH potvrđuje ove takse, ali određje da za dostavu pismenih pošiljki iz zemlja članica svjetkog poštanskog udruženja (sa izuzetkom Austro-Ugarske) ne zahtjeva više takse. U internom saobraćaju, takse za dostavu ostaju i nakon ulaska Bosne i Hercegovine u svjetsko poštansko udruženje (1.7.1892.).

Za dostavu ekspresnih pismenih pošiljki nisu naplaćivane takse.

Sa uvođenjem carske valute krune (manja jedinica heler) 1.1.1900. godine, taksa za dostavu, avisio i poštanski pretinac ostaju neromijenjene (1 krojcer = 2 helera).

Od 1.7. 1906. godine se preporučena pisma dostavljaju sa pouzećem. Taksa za dostavu ostaje nepromijenjena (4 helera) kao i kod preporučenih pošiljki.

Pravilo da taksu za dostavu plaća onaj ko prima pošiljku nije važilo samo u jednom služaju: od 1.9.1894. godine u internom novinskom poštanskom saobraćaju, dostavnu taksu od pola krojcera (nakon uvoćenja carske valute 1 heler) mogao je da preuzme izdavač.

Sa datumom važenja od 1.3.1910. godine, plaćanje takse za dostavu za sve vrste pismenih pošiljki (sa izuzetkom vrijednosnog pisma) je ukinuto.

Mjesečna taksa za poštanski pretinac od 2 krune je od 1. 10. 1916. važila samo za pretince koji se nisu mogli zaključati. Pretinci sa mehanizmom za zaključavanje su od tada koštali 3 krune, a veći pretinci sa ključem 4 krune mjesečno.

Dana 1.4.1906. godine se uvodi taksa od 2 helera za lagerovane pošiljke (sa izuzetkom inostranih pošiljki) koja je morala biti zaljepljena na pošiljku u obliku porto marke. Ova taksa je sa odredbom od 31.3.1910. ponovo ukinuta.

Takse za poštanski nalog (za uplatu novca) tzv. "Poštanska naputnica"

Uobičajeni poštanski nalozi

Služba za poštanske naloge u pravcu Austro-Ugarske je ustanovljena već 1.12.1878. godine od strane vojne pošte jer je postojala velika potreba za slanjem novca od strane pripadnika vojne službe u domovinu, a slanje novca putem novčanih pisama se htjelo smanjiti i ogranižiti zbog još nesigurnih puteva.

Ipak sa uvođenjem ove vrste službe se dosta oklijevalo. Godine 1882. je dopušteno slanje poštanskih naloga u pet austrijskih pošti i u Italiju. Tek od 1.2.1886. godine su nalozi u okupiranim oblastima i isplaćivani. Od ovog datuma požinje interni transport poštanskih naloga i u Austro-Ugarskoj.

Saobraćanje poštanskih naloga sa Njemačkom je uvedeno 1892., sa SAD 1893., sa Švajcerskom i Srbijom 1894., sa Velikom Britanijom 1895., sa Francuskom 1898., 1899. sa cijelim nizom država pripadnica svjetske poštanske unije, sa Kanadom 1905., sa Rusijom 1906. i sa Crnom Gorom tek 1910. godine.

Za saobraćanje poštanskih naloga sa inostranstvom preuzeti su propisi od Austro-Ugarske tj. uslovi koje je Austro-Ugarska dogovorila sa tim inostranim zemljama. Frankatura je bila obavezna.

Dana 1.9.1901. uveden je saobraćaj poštanskih naloga brodovima k. i k. mornarice koji su se nalazili u stranim vodama. Maksimalni dozvoljeni nalozi su iznosili 1000 kruna. Takse su bile iste kao i u Austro-Ugarskoj i nisu mijenjane od 1.10.1907. godine sve do Prvog svjetskog rata kada je cijeli poštanski saobraćaj prebažen na rad u ratnim uslovima.

I kod ove vrste poštanske usluge su službeni poštanski nalozi bili besplatni u internom saobraćaju i u saobraćaju sa Austro-Ugarskom.

Telegrafski poštanski nalozi

Telegrafsko isporučivanje novčanih iznosa u Austro-Ugarsku je bilo moguće već od 1.2.1879. godine, ako je izmeću vojne pošte mjesta slanja i poštanske službe mjesta primanja postojala telegrafska veza. Od 1.2.1886. je to iz pravca Austro-Ugarske u Bosnu i Hercegovinu bilo moguće samo u mjestima gdje je postojala služba militarne pošte.

Taksa za jedan telegrafski poštanski nalog se sastojala iz više taksi:

- taksa za odgovarajući poštanski nalog izmirena u vidu poštanske marke prilijepljene na formular naloga.

- Taksa za telegram (visina takse je određivana na osnovu telegrafskih tarifa i morala je biti plaćena gotovinom)

- Taksa za ekspresnost u iznosu od 15 krojcera (u slučaju lagerovanja naloga, ova taksa se ne plaća)

- Taksa za prenošenje u iznosu od 10 krojcera (od 1. 1. 1900. 20 helera) u slučaju da se služba koja prima nalog ne nalazi u istoj zgradi u kojoj je telegrafska stanica (ova taksa je uvedena 1.7.1879. godine, a ukinuta početkom 1909.)

-        Taksa za telegram sa povratnim izvještajem od 20 riječi za potvrđivanje dolaska telegrama u slučaju da iznos novac prelazi 300 guldena (ova taksa je uvedena početkom avgusta 1888. i važila do juna 1892. godine kada je uvedena potvrda o isplati za telegrafske poštanske naloge koja je koštala 10 krojcera)

Telegrafski poštanski nalog je uveden 1.9.1893. godine u Sarajevu, Mostaru, Donjoj Tuzli i Travniku da bi se kasnije ova usluga proširila u ostala mjesta u Bosni i Hercegovini. Tačan datum uvoćenja usluge slanja novca putem poštanskog naloga u Trebinju ili drugim gradovima Istočne Hercegovine se ne navodi, ali zbog prisustva vojske, vojnih kasarni, logora i drugih institucija vjerujem da je ovakva služba, preteča modernog transfera novca, itekako postojala.