tPočetna
 

nove knjige
 

SAGA O TRAPARIĆIMA

Kada je prvi put pročitao knjigu Traparići 1566 - 2000 Veselina Traparića (Izdanje autora, Trebinje, 2005),  spontano je ovome čitaocu, kao zaokružena definicija utiska,  iskrsnuo  upravo naznačeni skup reči izdignut do naslova tekućeg osvrta. No, kako ne bi sa prvom rečju, i to naslovnom, došlo do nejasnosti, valjalo bi eventualnog čitaoca podsetiti na značenje pojma sage. Elem, sage su  starinske epske povesti, najpre usmene, a potom  pisane prozne  ili poetske forme. Nastale u Irskoj a razvijene na Islandu i u Skandinaviji, sage govore o istorijskim i mitskim  herojima ili o narodnom poreklu.

Krajem devetnaestog i tokom prošlog veka jedna vrsta višetomnog romana zasnovanog na porodičnoj hronici od nekoliko naraštaja suštinski preuzima oblik sage (Džon Goldsvorti, Saga o Forsajtima, Tomas Man, Budenbrokovi, Borislav Pekić, Zlatno runo kao saga o Njegovanima, Dobrica Ćosić, Vreme smrti i sledeći ciklusi romana kao saga o porodici Katić...).

Ukratko, sage su "duhovna ostvarenja u kojima se svet izgrađuje kao porodica" (A. Joles).  A ceo  dočarani svet u knjizi Veselina Traparića predstavljen je, posredno ili neposredno, upravo iz šire porodične perspektive. Pa ipak, ova sveobuhvatna knjiga o jednoj porodici nije, naravno, saga u doslovnom  značenju reči, već je to obimna zbirka sećanja, porodičnih predanja, pomnih istraživanja i vrlo logičnih pretpostavki organizovanih oko viševekovnog rodoslova ove "starijenačke" porodice ili, tačnije, bratstva iz okoline Trebinja.

Ali, ako već ni po formi a ni po nameri Traparićeva obimna porodična storija nije satkana kao saga, ona je svakako sasvim zaokružena riznica tematskih sadržaja jedne potencijalne sage.

Sam pisac najbolje ocrtava njen  žanrovski profil: "Knjiga nema čistu književnu formu, jer nije samo ni hronika, ni monografija, ni rodoslov, ni skup priča, već pomalo sve to".

Između prve dvojice Traparića spomenutih u pisanim izvorima, Ivana Traparića,bombardijera iz Omiša (1566) i serđente Traparića iz Venecije (1747), postoji praznina od skoro dva veka, ali autor iznosi tri ubedljive pretpostavke u vezi sa njima: prvo, da su obojica poreklom od trebinjskih Traparića, zatim, da drugi nije potomak prvog, i najzad,  da se nepoznati rodonačelnik porodice krije u krugu Ivanovog naraštaja ili njegovih bliskih predaka i živi negde u neposrednom  severnom zaleđu Trebinja. Prva staništa Traparića, poznata od početka  XVIII veka, jesu tebinjska sela  Cibrijan, Jasen i Mosko, mesto u kojem već skoro sto godina ne živi niko od pripadnika ove porodice, dok na Cibrijanu i na Jasenu ne samo da i danas postoji po nekoliko njihovih kuća nego se one tokom poslednjih decenija obnavljaju i modernizuju, mahom od strane mlađih porodičnih naraštaja koji većinom žive i rade u Trebinju. Ako se izuzmu dva ranija već navedena slučaja, od kojih je samo prvi nerasvetljen, raseljavanje Traparića sa njihovih rodnih ognjišta traje postupno, ali neprekidno, od sredine DžIDž veka do današnjih vremena, i uglavnom je u znaku opredeljenja za sigurniji i bolji život, već prema individualnim sposobnostima  svakog pojedinca i odgovarajućim društvenim prilikama.

Prvo odredište porodičnog raseljavanja bilo je Konjic, zatim varošica Trebinje, a potom, krajem pretprošlog i početkom prošlog veka, usledio je masovni odlazak u Ameriku. Osim  Trebinja  i dva trebinjska sela, danas Traparići žive u Njeguševu, u Bačkoj Topoli, u Novom Sadu, u Beogradu, u Lionu, u Bordou, u Parizu, u Kanadi i u rumunskom gradu Konstanci, na Crnom moru.

Sačinjen pedantno i očigledno sa mnogo truda, rodoslov Traparića sam po sebi ne prelazi, međutim, značaj  porodičnog dokumenta i lokalnog izvora. Ni vrlo opširno poglavlje sa iscrpnim opisima "načina življenja" i običaja ne donosi bogzna šta specifičnog, osim što porodičnu prošlost oživljava u originalnom, manje ili više poznatom, zavičajnom etnološkom ruhu. Međutim, oni delovi knjige iz kojih se razvijaju porodična hronika i porodično predanje nesumnjivo su od šireg, u najmanju ruku, regionalnog značaja, i po sadržaju, i po zanimljivosti i književnoj vrednosti kazivanja.

U hronikalnom delu svoje knjige Veselin Traparaić pokazuje ne samo suvereno poznavanje regionalne i opšte istorije nego i zavidno umeće povezivanja predačkih ličnosti i bitnih porodičnih događaja sa njihovim odgovarajućim, užim i širim istorijskim okvirima. Otud se iz pera ovog matematičara, svojevremeno jednog od ponajboljih studenata profesora Đura Kurepe, razvija u drugom planu njegove porodične hronike i jasno pregledan vidik, prvenstveno na tristogodišnje istorijsko razdoblje pogranične hercegovačko-crnogorske oblasti. Kao sudbinski vezani za istorijske događaje svoga doba ističu se: serđente Traparić, niži oficir mletačke vojske tokom Morejskog rata i priložnik obnove manastira Savine;  braća Tomo i Petar Lazarevi, učesnici bitke na Grahovcu 1858, prvi pogino u samoj bici a drugi ubijen iz odmazde od trebinjskih "Turaka" iste godine; Miloš Golubov, učesnik ustanka od 1875. do 1878;  Jovo Nikolin, propagandista i član Mlade Bosne, interniran sa užom rodbinom  1914, kada mu nestaje svaki trag sve do identifikacije Traparića u Konstanci sedamdesetih godina prošlog veka; Božo Matov, Jole i Gojko Stevanovi, solunski dobrovoljci, prvi poginuo na frontu a ostalu dvojicu potopio švapski sumaren; Jovo Đurov, međuratni državni službenik, proganjan od obe srpske ratne strane u toku Drugog svetskog rata; i najzad, Mirko Spasov, istaknut vojno-politički rukovodilac i visoki oficir JNA do 1948.

Na čisto poslovnom polju izrazito najuspešniji od starih Traprića, nedostignut ni od mlađih inače preduzimljivh porodičnih naraštaja, bio je Gavrilo - Gajo Mitrov iliti Gabriel - Tedi Trapar, hotelijer i akcionar iz Bjuta u Montani. Njegov pepeo razvejan je po brdima oko tog amerčkog grada u blizini izvora reke Misisipi.

Brat mu, Vidak, bio je muzičar u SAD, kao što su i dva-tri kolena njegovih rođaka na Cibrijanu bili na glasu kao guslari i gajdaši.

Osnovnu pismenost Traparići stiču krajem pretprošlog i početkom prošlog veka, dok tri najmlađa naraštaja odraslih mahom poseduju univerzitetsko obrazovanje, pri čemu mladići većinom završavaju prirodno-matematičke ili tehničke nauke a devojke književnost, arheologiju, psihologiju, ekonomiju...

Hroniku svoje porodice autor upotpunjuje prigodnim izborom kraćih priča iz porodičnog predanja i ličnog sećanja. Prve, u kojima pisac daje reč  omiljenoj porodičnoj naratorki, vrlo efektno karakterološki osvetljavaju likove znamenitijih predaka, ne retko bajkovito a mestimično (Tomo Lazarev i vile) upravo  u duhu izvornih saga. Ima tu  i vrlo dramatičnih kazivanja o važnijim porodočnim događajima. Evokacije samog autora, prožete vidno nostalgičnim raspoloženjem, mahom oživljavaju atmosferu nekadašnje patrijarhalne zajednice i sugestivno, iz perspektive dečijih doživljaja, dočaravaju slike i prizore fantastičnog sveta narodskih praznoverica. Sve te uzbudljive i raznorodne priče daju upečatljiv pripovedački ton ovome inače višedimenzionalnom spisateljskom poduhvatu.

Svestrano osvetljavajući već poprilično zatamnjenu prošlost svoje stare i dosta razuđene porodice, Veselin Traparić ovom knjigom  podiže trajnu i dragocenu zadužbinu  mlađim i budućim porodičnim naraštajima, što mu je i bila glavna, a verovatno i jedina namera. No, vođen pri tome  temeljnom istraživačkom radoznalošæu i nesmirnim pripovedačkim instinktom, on nam predaje i jedno specifično,  istovremeno istorijsko, etnografsko i književno svedočanstvo od, nesumnjivo, šireg značaja i od nesporne kulturološke vrednosti.

                                                                                                          Marko Paovica