povodi
2008 - godina dijaloga meĐu kulturama
kultura kao evro vodilja
Restruktuirati regiju u evro-duhu znači kulturu razvijati mngo ambicioznije, sarađaujući sa susjedima po svim pravcima.
ČESTO SAM u prilici da polemišem sa nekoliko sugrađana koje zovem Pseudo-Industrijalcima oko projekta Trebinje - grad kulture. Po mom dubokom osjećaju oni su sve kvalifikovaniji i već su potpuno osposobljeni da taj projekat nikad ne shvate, ili, ako ga shvate da to nipošto ne pokažu.
Sve u svemu, tako je od samog početka, otkako je na scenu izašao pomenuti projekat. Wihova teza je da bez proizvodnje nema napretka. I ja se sa njima slažem, ali otvaram mogućnost da se proizvodnja može odvijati i u kulturnom domenu.
Ponavljam im kako u razvijenim zemljama dvadesetak posto otpada na razne vidove inudstrijske proizvodnje, a sve drugo na usluge, međutim, ni to ne pije vode kao da smo još uvijek u predindustrijskom periodu.
Osnovna ideja projekta Trebinje - grad kulture, nije da se grad pretvori u pozornicu na kojoj će se samo trošiti novac (nije jer više nema dogovorne ekonomije i onih poznatih fondova za kulturu), nego da i kultura učestvuje u restruktuiranju privrede koje bi bilo neminovno, čak i da ga rat i ratna blokada nisu nametnuli u varijanti koja nema nikakve alternative.
Dakle, kada se radi o gradu kulture, faktički, govori se o novom ekonomskom agregatu koji ne isključuje niti deprimira druge agregate, dapače. Čak, snažan kulturni agregat izvanredna je opcija u favorizovanju ostalih, posebno produkcionih funkcija.
Šta je to u kulturi što djeluje ekonomski vjerodostojno? Nabrojaću samo nekoliko komponenti:
- kulturni fenomeni najautentičnije diferenciraju, generišu ili upotpunosti oblikuju turističku ponudu*,
- kulturne i obrazovne institucije (škole, muzeji, domovi kulture, galerije, udruženja građana, nevladine organizacije, sportski klubovi), uz nesporno učešće u tački 1., zapošljavaju veliki broj građana, i za svoje aktivnosti povlače novac iz centralnih državnih fondova,
- kulturne istitucije osposobljavaju lokalne zajednice za ulazak u informaičko društvo (opšti planetarni projekat), jačaju nivo svake, pa i poslovne kreativnosti, i jačaju međuregionalnu i međunarodnu saradnju,
- Kulturne institucije i kreativni pojedinci kao menadžeri posreduju u nizu finansijski respektabilnih projekata koje finansiraju međunarodne fondacije, strane države i druge ekonomske asocijacije.
Dalje, samo da podsjetim da kulturni stvaraoci, pogotovo oni čija se djela plasiraju na širim tržištima (npr. muzičari, glumci, sportisti...), u posljednje vrijeme donose veće prihode svojim sredinama nego pojedini poslovni sistemi (podsjećam na Bodirogu, Divca, na ljubinjske odbojkaše itd).
Neću da šire elaboriram koliko danas, u ovakvim uslovima, Trebinju donosi lokalna industrija zabave; koliko kultura utiče na širenje spektra sve skupljih i ekonomski solidno pokrivenih intelektualnih usluga; koliko kulturni sektor, ali i kulturna svijest utiču na oblikovanje komunalne strkture grada (u funkcionalnom, u estetskom, i opštem urbanom smislu); ali moram dobro podvući da kultura, u svim svojim aspektima, koje sam ovdje djelimično izdvojio, direktno utiče na povećanje cijene nekretnina, što je još jedan bitan i nesporan trend u procesima prestruktuiranja degradirane i davno sustale privrede.
I tokom rata, a i u prvim poratnim godinama, da ne goorimo o razvijenijim procesima poslije 2.000 godine, kultura je počela da se samootkriva kao nova vitalna snaga lokalne zajednice i da djeluje kao socijalni korektiv (jer, mnogo je onih koji su se samozaposlili u kulturi, i danas rade ne oslanjajući se na nikakve fondove, ne tereteći nikakve budžete, niti državna i paradržavna preduzeća).
Kada bi se poredilo ono što je urađeno u kulturi u posljednjih 15-ak godina i ono što se odigralo u sferi materijalne proizvodnje, pokazalo bi se da je kultura manje ranjiv i, u neku ruku, vitalniji dio ukupne ekonomske strukture. Sve to se u kulturi dogodilo na jednoj suženoj materijalnoj osnovici, napravljeno je niz manje ili više koordiniranih sitnih poteza utemeljenih na entuzijazmu, na kreativnosti pojedinaca, na međunarodnim finansijskim asistencijama, i na intervencijama iz centralnih entitetskih fondova.
Nastavak ovog procesa može biti još intenzivniji. Nova mogućnost je veći stepen komercijalizacije kulturnog proizvoda i uvođenje sofisticiranijih elemenata kulturnog menadžmenta u rad kulturnih institucija.
Sve ovo se dogodilo, a da, na primjer, u Trebinju, pred nijednu firmu iz domena materijalne proizvodnje Opština nije postavila zahtjev niti istupila sa naredbom koju bi pokrila svojim autoritetom - da bilo ko, mimo svog poslovnog interesa - finansira neki program. I, što je posebno zanimljivo, što je ta politika bila restriktivnija, što je manje novca pristizalo iz tzv. materijalne proizvodnje (danas je to stanje gotovo na nuli, u ovaj sektor više ne izdvaja ni HET), kulturne institucije, iako neke jedva spajaju kraj s krajem, na jednoj novoj organizacionoj ravni, pokazale su vitalnost koja danas, da se sve stavi na olovku, nije nimalo beznačajan u lokalnoj novčanoj sumi. Da ne govorim o tome da je taj kulturni dinar jedini izvor prihoda za brojne porodice (u našoj opštini, procentualno, takve porodice su brojnije nego prije rata, jer je danas mnogo manje onih koji žive od plata koje pristižu iz materijalne proizvodnje).
Dalje, desila su se već dva obrta. Opština je igubila direktne mogućnosti da utiče na zbivanja u privredi, ali su zato revitalizovane njene objektivno veće mogućnosti u opštem uredovanju, organizaciji pa i podršci javnom sektoru (kulturai komunalna sfera)
OSJEĆAM POTREBU da potpuno izbistrim pojmove, koji definišu moje gledište kada korigujem ”industrijalce”: idealno gledano, kultura svoju materijalnu potenciju, najdominantnije, iskazuje kroz turizam i kroz svoju komunalnu cijenu (npr. nekretnine). Da ne dužim, to su opcije na kojima danas funkcionišu primorski gradovi, npr. Dubrovnik, Budva, Kotor (u njihovoj ponudi sublimirano je kuturno naslijeđe sa nizom vijekovima generisanih atrakcija).
Mi smo u oba prethodna pogleda u deficitu. Imamo manje bogato (i manje evidentno) kulturno naslijeđe i, logično, pliće generisane kulturne atrakcije.
Kako dalje tim pravcem?
Moj odgovor, iako me ”industrijalci” pitaju sasvim druge stvari, je slijedeći - kulturne institucije i kreativni pojedinci moraju:
a) u fundamentalnom smislu, obogatiti kulturnu infrastrukturu kao logističku bazu projekta Trebinje - grad kulture, i, paralelno...
b) sintetizovati ukupan kulturni potencijal, na nivo jednog opšteg, najdominantnijeg, i na nivo više pratećih kulturnih (čitaj turističkih) mnogo bolje brendiranih fenomena.
Sinteza iz tačke b) morala bi biti evidentna i stvarna, kao što je, u turističkom smislu, evidentan Stari most i Mostaru koji je nesporan vizuelni centar BiH...
Vraćam se onoj tvrdnji s početka da je projekat Trebinje - grad kulture izvanredna prilika za restruktuiranje privrede u duhu evro-integracija.
PodjeĆam, Evropa po svim pravcima insistira na kulturnim posebnostima. Sadžaj globalnog Evro-brenda u stvari je kultura. Qudi u Evropu dolaze zato što Evropa ima najdublje kulturne funduse, najveći broj kulturnih brendova, i, ipak, najviše kulturnih atrakcija.
Otud, restruktuiranje privrede u evro-duhu, ne znači forsiranje materijalne proizvodnje (to je nešto što se nas na drugi način tiče), nego oblikovanje svoje kulturne posebnosti do nivoa koji, kad se pridružimo Evropi, može da funkcioniše kao ravnopravan evropski kulturni resurs.
Dakle, našu kulturu trebamo dovesti u oblik i stanje koje će Evropa osjetiti kao svoju novu vrijednost, a ne kao svoj novi problem..
Zato, projekat Trebinje - grad kulture, iako se razvija sa milion problema, sasvim odgovara duhu vremena i našim ekonomskim i državno-političkim interesima, i već sad predstavlja novi, uveliko samoodrživ segment aktuelne privredne strukture.
Ono što mu za sada nedostaje i što ide najsporije je prekogranično otvaranje koje je, kako znamo, priča za sebe...
Opatijska deklaracija
Da kultura treba da se pozicionira u centar života svake evro-zajednice jasno je iz niza deklaracija i drugih dokumenata. Opatijska deklaracija, koju su usvojili predsjednici država Jugoistočne Evrope, zalaže se za daljnji razvoj i jačanje saradnje u regiji, što je istovremeno poruka i vladinim organizacijama i državnim ministarstvima da daju veću podršku sve raznovrsnijim oblicima kulturne saradnje unutar regije.
Navodi se da je potrebno mobilizirati financijske izvore vlada, privatnog sektora, fondacija, itd. za kulturne koridore, interkulturni i interreligijski dijalog, te za razvoj postojećih mreža.
Saradnja u Jugoistočnoj Evropi, ističe se u Opatijskoj deklaraciji, mora se graditi na njenoj bogatoj i raznolikoj materijalnoj i nematerijalnoj kulturnoj baštini, i na intenzivnoj kulturnoj razmjeni i dijalogu.
Posebno se ističe uloga civilnog društva i važnost demokratskih i inovativnih kulturnih politika, jer dobro zasnovane nacionalne politike i efikasna saradnja u području kulture, obrazovanja, nauke i turizma osnova su za daljnji razvoj Jugoistočne Evrope kao dinamične evropske regije.rstvima da daju veću podršku sve raznovrsnijim oblicima kulturne saradnje unutar regije.
Navodi se da je potrebno mobilizirati financijske izvore vlada, privatnog sektora, fondacija, itd. za kulturne koridore, interkulturni i interreligijski dijalog, te za razvoj postojećih mreža.
Saradnja u Jugoistočnoj Evropi, ističe se u Opatijskoj deklaraciji, mora se graditi na njenoj bogatoj i raznolikoj materijalnoj i nematerijalnoj kulturnoj baštini, i na intenzivnoj kulturnoj razmjeni i dijalogu.
Posebno se ističe uloga civilnog društva i važnost demokratskih i inovativnih kulturnih politika, jer dobro zasnovane nacionalne politike i efikasna saradnja u području kulture, obrazovanja, nauke i turizma osnova su za daljnji razvoj Jugoistočne Evrope kao dinamične evropske regije.
Moderna evropska regija
Kako stvari stoje na političkoj ravni?
Evropa želi da svoj Jugoistočni dio učini modernom i dinamičnom regijom. Realizacija tog koncepta zahtijeva cjeloviti preobražaj društava Jugoistočne Evrope, njegov ekonomski i ukupni napredak, i funkcionalno uključivanje u međunarodnu razmjenu i razvoj.
Premda Jugoistočna Evropa još nije potpuno konstituisana kao regija u modernom smislu, razvijaju se različiti oblici međuodnosa, od stimulisanja međusobne trgovine, zajedničkih razvojnih projekata do ponovnog uspostavljanja kulturnih veza i razmjene.
Glavni podsticaj prihvaćanju i razradi koncepta moderne evropske regije daju nauka i kultura, utemeljeni na naslijeđenim kulturnim i intelektualnim vrijednostima.
Poštivanje naslijeđenih kulturnih vrijednosti, znanje, stvaralački uspon, mogu, simbolički se na forumu u Varni izrazio generalni direktor Unesca, Koichiro Matsuura, “preobraziti koridore prošlosti u povlaštene pravce interkulturne komunikacije sutrašnjice“.
Sljedeći regionalni forumi ove godine traba da se održi u Rumuniji...
Centar RS/B. RATKOVIĆ