Prof. dr Darko GavriloviĆ - o zaboravu

i zloupotrebama istorije

NESTAJANJE U SAMOZABORAVU

Nakon 25 godina istoričar iz Novog Sada prof. dr Darko Gavrilović ponovo je u zavičaju svojih predaka, a povod za novi susret sa Hercegovinom je promocija njegove posljednje knjige "Priče iz srpske starine".

Sa knjigom Gavrilović je među Hercegovce donio i poruku, nimalo vedru i optimističnu, a koja ovdje, čini se, odjekuje sa nekom posebnom težinom i značajem: nemar društva prema kulturi i potiskivanje istorije na marginu opšteg interesa ozbiljno prijete da zaboravimo ko smo i šta smo, od koga potičemo i kome pripadamo!

Gubljenje istorijskog pamćenja i kulturnog identiteta početak je kraja jednog naroda, te Srbima prijeti nestanak u samozaboravu, upozorava Gavrilović, a ovo njegovo - kako ga sam nazva - crno proročanstvo dobija još ozbiljniju dimenziju sa tvrdnjom da se ništa od ovoga ne dešava slučajno.

Ni 13. novembar, Dan oslobođenja Trebinja u Prvom svjetskom ratu, kada je u Muzeju Hercegovine održana promocija knjige "Priče iz srpske starine", nije slučajno odabran datum - za opomenu da i sami trajemo onoliko koliko živi naše istorijsko pamćenje nema bolje prilike od dana kada grad obnavlja sjećanje na jedan od svojih najznačajnijih datuma u istoriji.

"Knjiga je nastala kao moj napor da odgovorim na probleme koji se dešavaju danas u srpskom društvu - da skrenem pažnju na probleme u kulturi koji su svakodnevni i potiskivanje istorije iz škola, odnosno svođenje ovog predmeta na jedan čas nedeljno. Bez istorije ni jedan narod ne može da postoji. Ako je istorija prva na redu da se smanjuje u školskim programima, koliko sutradan doći će na red i srpski jezik, a onda možemo da zaboravimo na Srbe kao narod!"

Ovako o misiji svojih "Priča iz srpske starine" govori profesor Gavrilović, dodajući da je knjiga, kao naučno-popularno pisana zbirka priča iz svijeta predaka i nacionalne kulture, namijenjena upravo običnom čovjeku - da spozna, nauči i ne zaboravlja.

Srpsko kulturno nasljeđe dijeli sudbinu svih nacionalnih kultura čijem opstanku već ozbiljno prijeti valjak globalističkih ideologija, koji poravnava sve različitosti i uniformiše osobenosti. Ipak, poručuje Gavrilović, Srbi ne treba da se plaše Evrope, ukoliko Evropi koračaju sa punom sviješću o potrebi očuvanja sopstvenog kulturnog identiteta.

"Ben Anderson je jednom rekao da je Evropa kao tepih - sa jedne strane šareno, a sa druge jednobojno. To znači da Evropu treba prihvatiti kao jedinstven duhovni prostor, ali pritom onu šarenu stranu ne smemo izgubiti - ona predstavlja osobenosti i posebnosti svakog naroda. I ja vidim takvu Evropu! Neoliberalizam i globalizacija, koja je ideološko tkivo multinacionalnog kapitala - a kojoj se suprostavljam kao i svakoj drugoj ideologiji - prete da narodi izgube svoju osobenost. A osobenost jednog naroda jeste i njegova lepota. Lepota je u šarenilu evropskog tepiha, ono je bogatstvo Evrope. Ako on postane jednobojan, dobićemo nešto veoma dosadno. Kultura Evrope je nastala iz zasada svakog naroda zasebno. Ja ne kažem da Srbi ne treba da idu tim pravcem, prema Evropi, ne bojmo se Evrope, ali koračajmo tamo ne zapostavljajući sebe."

Praksa da istoriju pišu pobjednici odredila je usud istoriografije da je ona često sredstvo propagande i opravdavanja političkih i ideoloških ciljeva. Instrumentalizovana istorija, međutim, nije duga vijeka, mišljenja je prof. Gavrilović: ideologije se rađaju, traju i iščezavaju, a istorijska istina svaku uvijek nadživi.

"Sve ideologije dvadesetog veka - nacionalizam, nacizam, fašizam, komunizam, liberalizam - koristile su istoriju za opravdavanje svojih ciljeva i ideja. Ali slabljenje ideologije, urušavanje prisile koja nastoji da formira određeni način razmišljanja, dovodi do urušavanja i one istoriografske "istine" koju je ta ideologija stvorila. Ta lažna istorija, najčešće mitomanska istorija, uvek je kratkog daha. Pobednici uvek pišu istoriju, ali istoriju kratkog daha, koja traje do onog trenutka dokle ti pobednici imaju moć da je nameću svetu.

Evo jednog konkretnog primera gde politika nastoji da intrumentalizuje istoriju. Daću vam primer SAD u Drugom svetskom ratu - proučavani su samo zločini koje su počinili Nemci i drugi fašisti, ali malo se zapravo osvrtalo na strahotu i veličinu zločina kojeg su počinili Amerikanci bacivši dve atomske bombe i pobivši toliki nevin narod. Takvo posmatranje istorijske prošlosti i dalje, možemo reći, relativno čvrsto stoji na Zapadu, ali i ona se malo po malo urušava, jer je zločin univerzalno zlo i treba ga osuditi ma sa koje strane se dogodio. Pa se tako i svet danas, u 21. veku, mora suočiti sa Hirošimom i Nagesakijem. Dakle, tek nakon određenog vremena od nekog događaja - a istoričari vole da spominju period od 50 godina - možemo o njemu ozbiljnije govoriti. Kada prođe 50 godina, i nestanu generacije koje sa emocijama govore o tome događaju - tek u tom trenutku istorija postaje ozbiljna nauka. Tada ona postaje učiteljica života."

I srpska istoriografska misao posljednjih godina, nečijom namjerom ili nemarom, našla se na kliskoj stramputici mitomanije, priznaje Gavrilović. Stanje kolektivne dezorijentisanosti, izazvano turbulentnim događanjima u posljednjoj deceniji prošlog vijeka, dalo je krila katkad vrlo maštovitim mitomanskim interpretacijama nacionalne prošlosti, koje su postale vrlo poželjna i čitana literatura.

"Profesor Radivoje Radić u svojoj sjajnoj knjizi sa vrlo duhovitim nazivom - "Srbi pre Adama i posle njega"- napao je mitomane u srpskoj istoriografiji koji su nastojali dokazati da su Srbi narod najstariji na svetu. Oni su to na razne načine pokušavali, a zapravo svaki put izreda ispadali smešni. Na primer, pokušali su etimološkom vezom - u svakom geografskom imenu gde se nalaze glasovi s, r i b oni su hteli da dokažu da je to srpska zemlja, pa su tako "uspeli" dokazati da je i Sorbona srpska. A sve po onoj maksimi - "Od Osla pa do Krita biće zemlja srbovita". Narodu koji je obezglavljen i siromašan, čoveku koji je izgubio posao, postao nesiguran i nema gotovo ništa da jede - prija da u svojim očima postane veći i značajniji, pa lako i prihvata ovakve mitove. NJima se lako zanosi jer mu daju osećaj veličine, koji je mnogo lepši osećaj od onoga koji mu pruža sama surova realnost. Ali istorija mora da bude čista! Srbi imaju čestitu istoriju srednjeg veka, ona je poštena, to je istorija koje ne treba niko da se stidi i nema potrebe da je uveličavamo."

Ali zato moramo da je čuvamo od zaborava, naglašava ponovo Gavrilović. Sa tim ciljem je i grupa istoričara - kojoj, kako kaže, i sam pripada - krenula u misiju da nacionalnu prošlost, na popularan način i jednostavnim jezikom, približi običnom čovjeku - da je čuva i ne zaboravlja, ali i da ne luta i ne bude zaveden stramputicama falsifikovane istorije. A njegova najnovija knjiga "Priče iz srpske starine", kako ističe, samo je još jedan napor u tom pravcu.

Rade SAVIĆ

zanimLjivosti iz Života vladara

Knjiga profesora dr Darka Gavrilovića "Priče iz srpske starine", u izdanju "Art printa" iz Banjaluke i "Stilosa" iz Novog Sada, nastala je sabiranjem tekstova iz nacionalne istorije i kulture koje je Gavrilović objavljivao u rubrici "Korijeni" Glasa Srpske, zbog kojih je pomenuta rubrika bila jedna od najčitanijih u ovom dnevnom listu, objasnila je na promociji Neda Simić- Žerajić, urednik za kulturu Glasa Srpske i promoter knjige.

"Posebna vrijednost ove knjige je popularisanje istoriografije kao nauke, te mnoštvo sadržanih zanimljivosti iz života naših vladara, koje se rijetko uče u školama, a koje stoga rado i čitamo", dodala je Simić-Žerajić.

Etnolog u Muzeju Hercegovine Božana Palikuća govorila je o etnološkog sadržaju knjige istaknuvši da se u njoj ogleda sve bogatstvo srpske tradicionalne kulture, te način na koji ona određuje naš identitet.

"Ova knjiga je posebno dragocjena što je fenomen tradicionalne kulture predočen kroz istorijski presjek od njenih samih početaka, te multidisciplinarno sagledan - objedinjavanjem aspekata istorije, istorije umjetnosti,  etnologije, arheologije i jezika", naglasila je Palikuća.