istorijske sinteze

TrebiNJe i Novi

Tokom Morejskog rata (1684 - 1699) došlo je do znatnijeg prelaženja trebinjskih familija ka Herceg - Novome. Može se reći da je granična linija koja je uspostavljena do 1701. godine, koja je razdvajala Mletačku republiku i otomansku imperiju, najtrajnija granična linija na ovim prostorima, a da je, istovrmeno, razdvajala narod istih prezimena i zajedničkih drevnih ognjišta rasutih po Popovu,  Ljubomiru, Trebinjskoj šumi i Površi, Zažablju, Ljubinju, Korjenićima.

Kulturno blago Herceg - Novog, koncentrisano u njegovim crkvama i manastiru, u pretežnom dijelu, donešeno je iz istočne Hercegovine, manastira Tvrdoš i Mileševa. Gotovo sve novske, tradicionalno svešteniče porodice, pristigle su u Boku iz Trebinja i njegove okoline.

Pomenuću ovdje samo Lazareviće koji su se nastanili u selu Mokrine, Čukvase (ranije Zotoviće) u Kutima, Avramoviće u Trebesinu. Bratstvo Avramovića dalo je gotovo trideset kaluđera i sveštenika koji su služili u svome selu i manastiru Savina. Među njima je najistaknutiji arhimandrit Leontije, starješina manastira Savina, putnik u Rusiju 1723. godine, i kandidat za episkopa u Dalmaciji i Boki 1736. godine.

Hercegovci su i znameniti mitropoliti Savatije i Stefan LJubibratići čija je katedra bila smještena na Toploj kraj Saborne crkve Sv. Spasa a čije biografije ćemo ovih dana štampati i prikazati u Novome. Kada je 1750. godine u Dužima ustoličen novi dalmatinski vladika Simeon Končarević, Novljani su snažno, i finansijski, podržali duški čin i njegovo dovođenje na katedru dalmatinskih pravoslavnih episkopa.

Trebinje i Novi vežu zajednički drevni domovi i crkve u Popovu polju. Tri stotine godina i nije neki jako dugi period i sve su češći slučajevi da se Novljani, zanimajući se za svoje porijeklo, nađu u popovskim selima, obiđu srednjevjekovna groblja i upoznaju svoje sunarodnike sa druge strane granice.

Istočnohercegovački manastiri postaju mjesta hodočašća Novljana koji su veoma masovno prisustvovali prenosu zemnih ostataka pjesnika Jovana Dučića u Blagoveštenjski manastir na Crkvini. Pored manastira Savina, u hercegnovskom selu Rataševina utemeljen je još u 17. vijeku manastir Roždestva Presvete Bogorodice (Potplanina) koji je pripadao hercegovačkom Kosjerevu. Kasnije, tokom druge polovine 18. vijeka figurirao je kao filijalni manastirčić manastira Savina i njegovi igumani, Trebinjci, Hercegovci, poput oca Isaije Vitomirovića, služili su u prvoj četvrtini 18. vijeka u oba manastira.

Zaista, ogroman je niz imena srpskih kaluđera u novskom kraju čije su porodice potekle iz Hercegovine i, posebno, Trebinja. Novski srpski testatori redovno su svojim darovima doticali trebinjske crkve i ovi veliki testamenti, nastajali tokom 18. vijeka, predstavljaju izuzetno važan izvor za istoriju istočne i južne Hercegovine. Oni kriju potpuno zaboravljene podatke za istoriju hercegovačkih rodova koji su se ekonomski podizali u Boki, i koji su sa novskog praga prelazili u veliki svijet, naročito ka Rusiji gdje su se isticali u državnoj službi još od doba Petra Velikog.

Veoma često, ovi podaci iz primorskih arhiva zbunjuju današnje Trebinjce jer je, kao i u Novome, razurni 19. i 20. vijek donio prekid istorijskog pamćenja ovoga naroda. Hercegovina danas ne posjeduje svoj drevniji arhiv i stvarni istorijski arhivi srpskog naroda Hercegovine zaista leže u Novome, Kotoru i Dubrovniku.
 

dr Goran Komar