Tema broja

List osnovan 1952 / Osnivač - SO Trebinje / Izdavač: JP CIKO

VJERUJTE SVOJIM OČIMA			2008
VIJESTI U SLICI			Novembar Decembar

Hercegovina	M.Bokić	Turnir

Izložba	Slučajevi	In vino...	DVP
MARIS	Fotoreportaža - Ranjeni orao

Tema broja/Glas Trebinja <978> <29. novembar> 2008.

TRAGOM VIJESTI U JADRANSKOM CUNAMIJU

Građane prošlog mjeseca prvo je uznemirio jedan zemljotres (epicentar 20 km od Trebinja prema H.Novom, 6 stepeni Rihterove skale) a onda jedna vijest prema kojoj imamo mnogo razloga da se brinemo za budućnost.

Vijest glasi ovako: američko-hrvatska stručna ekipa okončala je svoje istraživanje u zoni Dubrovnika i njegove rezultate objavila u svjetski prestižnom naučnom časopisu "Geology". Američki i hrvatski stručnjaci mjesecima su ispitivali mogućnost poremećaja u utrobi zemlje u okolini Dubrovnika i uopšte na Balkanu i došli do nevjerovatnog otkrića - u Dubrovniku ispod mora postoji tektonska pukotina dužine 200 kilometara koja se pruža prema sjeverozapadu.

Ova stručna ekipa (Sigrún Hreinsdóttir, Goran Buble, Tomislav Bašić, Željka Bašić, Marijan Marjanović, Gabe Casale, Andrenj Gendaszek, Darrel Conjan) smatra da bi cijeli Balkan mogao biti ugrožen razornim zemljotresima, čak i cunamijem. Stručnjaci kažu da balkanski cunami ne bi bio snažan kao onaj koji je pogodio Indoneziju, ali bi u svakom slučaju mogao razoriti morsku obalu.

Prema mišljenju američkih i hrvatskih naučnika, na Balkanu je moguć potres jačine čak sedam stepeni po Rihterovoj skali.

Kad se ova vijest proširi novim informacijama, vidi se više detalja na temelju kojih je napravljen ovaj sumorni scenario naše budućnosti. Relevantna literatura može se naći na Internetu (The Adria Microplate: GPS geodesy, Tectonics and Hazards, autori Nicholas Pinter, Gyula Grenerczy, John Weber, Seth Stein, Damir Medak; PLEISTOCENE CHANGE FROM CONVERGENCE TO EXTENSION IN THE APENNINES AS A CONSEQUENCE OF ADRIA MICROPLATE MOTION, Seth Stein and Giovanni F. Sella, Department of Geological Sciences, Northwestern University, Evanston IL 60208 USA)

O novootkrivenom rasjedu (koji je najvjerovatnije uzrokovao snažni potres u zoni Dubrovnika 1667. i potres u Crnoj Gori u 1979. - 7.1 magnituda) možete čitati u Science Daily, u izdanjima National Geographic, ali i na mnogo web adresa posvećenih geodeziji i geologiji.

Geolozi su ranije vjerovali da su dalmatinski otoci i Dinaridi prestali rasti prije 20 do 30 miliona godina, iako se nalaze na ”klizavom” terenu, odnosno u zoni u kojoj se dotiču afrička i evro-azijska ploča. Nova saznanja do kojih se došlo preciznim GPS mjerenjima saopštio je Richard A. Bennett (The University of Arizona, Tuscon), ističući da je to zona sudara dva kontinenta, produkt tog sudara su planine, npr. Dinaridi. Bennett i njegove kolege otkrili su da se Italijanska čizma pomiče prema hrvatskoj obali 4 mm (0.16 inča) godišnje. O kakvoj je opasnosti riječ, bar intuitivno, procijenite sami na osnovu činjenice da se rasjed San Andreas u Kaliforniji pomjera 10 puta više svake godine).

Prema podacima istoričara i najstarijih hroničara, u zoni Jadrana u posljednjih 2000. godina nije bilo zemljotresa sa kritično velikim magnitudama. U antičkim analima ima opisa povlačenja mora, ima opisa velikog talasa, čak se pominju i brodovi na krovovima kuća, ali naučnici tvrde da nije bilo govora o tim tzv. velikim magnitudama koje mijenjaju geografiju područja, nego samo o snažnim zemljotresima.

On sam kaže da nije. Proučavao je geologiju Italije, Alpa i Apenina, ali tvrdi da treba nastaviti sa istraživanjem planina na drugoj strani Jadrana.

Naučnici su stavili GPS jedinice na stijene i pratili njihovo kretanje. Kao što se GPS u automobilu koristi za globalno pozicioniranje pomoću satelita, tako da uvijek znamo gdje je automobil u odnosu na željenu destinaciju, i geo-mjerenja mogu tačno definisati kako se neka fiksirana tačka kreće u odnosu na druge tačke. Tehnologija je omogućila da se uoče minimalna pomjeranja, u slučaju Hrvatske čak i ona mjerena jednim milimetrom na godinu dana.

Istraživači tvrde da je negdje među dalmatinskim otocima. Benett čak tvrdi da se u Jadranu vide i nagovještaji (nastajanja) novih otoka, jer Jadran je more koje se zatvara, ali, iz ljudske perspektive, ne tako brzo - od 4,5 km (2,8 milje) na milion godina. Dakle, može se izračunati, ako sve bude teklo kao do sada, istočne i zapadna obala Jadrana sastaće za 50 do 70 miliona godina.

Benett je uveren da je ovaj novi nalaz važna karika u razumijevanju mediteranske tektonika, i zato planira da postavi više GPS antena kako bi saznali nešto više o trenutnom kretanju geo-ploča na ovom području, a i da bi nekako rekonstruisali šta je sve ovaj rasjed “radio“ u posljednjih 40 miliona godina.

Dodatne informacije će biti od koristi u mjerenju potresnog potencijala ove zone. To je vjerovatno bio i jedan od razloga što je, uz US National Science Foundation, ovo istraživanje finansirala i Geodetska uprava Republike Hrvatske...

Na kraju da rezimiramo, stručnjaci sa 70 odsto sigurnosti tvrde da će u narednih 100 godina u Crnoj Gori desiti jak zemljotres. Profesor na Građevinskom fakultetu u Podgoric i stručnjak za zemljotresno inžinjerstvo Srđan Janković kaže da seizmički rizik, koji podrazumijeva očekivane gubitke, ljudske žrtve i materijalnu štetu, svakodnevno raste u Crnoj Gori, kako zbog seizmičke aktivnosti, tako i zbog povećanja broja stanovnika i izgrađenosti.

- Recimo da nam se sada desi onaj zemljotres iz 1979. -kaže profesor - posljedice bi bile veće!

Prvi dokumentovani podaci o trusnim efektima dopiru oko petnaest vjekova u prošlost. Nažalost, pisani dokumenti su vrlo rijetki i vrlo šturi. Ipak, u dubrovačkim i kotorskim arhivima postoje brojni zapisi o čestim i razornim zemljotresima koji su se tokom 15-17 vijeka događali na prostoru između Dubrovnika i Boko-Kotorskog zaliva. Samo u tom periodu dokumentovana su razaranja u 7 snažnih zemljotresa čiji se epicentar nalazio u podmorju, na oko 15 kilometara ispred ulaza u Boku Kotorsku.

Sa najvećim posljedicama opisani su zemljotresi iz 1563. i zemljotres iz 1608. godine, koji su, na osnovu opisanih makroseizmičkih efekata imali razorni intenzitet od 9 stepeni MCS skale, odnosno njihova ekvivalentna magnituda iznosila je 6.3 jedinice Rihterove skale.

Najsnažniji zemljotres do sada registrovan i dokumentovan na prostoru južnog Jadrana i južnih Dinarida dogodio se 1667. godine u neposrednoj blizini Dubrovnika, sa intenzitetom 10 stepenim MCS skale, odnosno sa ekvivalentnom magnitudom od 7.4 Rihterove jedinice. Ovaj zemljotres je devastirao ne samo prostor Dubrovnika, nego i cijele Boke Kotorske. Zemljotres koji je 1905. godine pogodio Skadar i njegovu okolinu, izazvao je razaranja intenziteta 9 stepeni MCS skale, pri čemu je u tadašnjoj Podgorici evidentirano razaranje od 8 stepeni MCS skale. Kao najsnažniji u XX vijeku na ovom prostoru, svakako treba pomenuti katastrofalni zemljotres od 15. aprila 1979. godine (u 07 časova 19 minuta po lokalnom vremenu) sa magnitudom 7.0 i epicentralnim intenzitetom od 9 stepeni MCS skale. Praktično cijelo crnogorsko primorje bilo je zahvaćeno razaranjem tog intenziteta, sa 135 ljudskih žrtava i materijalnom štetom od oko 4 milijarde američkih dolara.

- Tektonska i seizmička aktivnost na prostoru južnih Dinarida primarno su uslovljene globalnim geodinamičkim procesima u Mediteranskom basenu, čija je geneza vezana za koliziju megatektonskih ploča Evroazije i Afrike. Naime, neotektonska (kao i paleotektonska) aktivnost Dinarida dominantno je oblikovana intenzivnim subdukcionim procesom u Apeninima, ali i seizmološki evidentnom subdukcijom u Helenidima i Karpatima.

- Tangencijalni pritisci iz kontaktne zone Afričke i Evroazijske ploče, posebno iz prostora Apenina, prenose se preko jadranske mikro-ploče u oblast Dinarida - u smjeru sjevero-istoka. Koncentracija napona u stijenama litosfere Dinarida ostvarena je kompleksnim kretanjem (rotacionim i translacionim) segmenata litosfere u zoni jadranske mikroploče (u dijelu ispod sedimentnog kompleksa...

- S druge strane, snažni bočni pritisak stvara debeli sedimentni kompleks Jadrana opirući se horizontalnim deformacijama u regionu Jadrana i istovremeno izazivajući snažne tektonske procese u spoljašnjim i unutrašnjim Dinaridima. Kao rezultat ovakvih naprezanja, u stijenama ovog dijela terena se stvaraju horstovske i grabenske strukture, planinski masivi, tektonske potoline, rovovi, navlake, normalni, reversni i transformni rasjedi. Sistemi normalnih i reversnih rasjednih struktura gotovo redovno su orijentisani paralelno Dinaridima.

- Geodinamički procesi, kao neposredan generator tektogeneze i seizmogeneze, uslovljeni su veoma sporim kretanjem tektonskih ploča (milimetarskih i centimetarskih dimenzija na godišnjem nivou). U uslovima vrlo kompleksne geološke građe zemljine kore, u kojoj se akumuliraju tektonski naponi, neophodno je izvoditi dugotrajno kvalitetno multidisciplinarno opserviranje tektonskih posljedica tih geodinamičkih procesa, u cilju spoznaje njihove cjelovite prirode i konstrukcije adekvatnog reprezentativnog kinematskog modela, odnosno modela seizmogeneze tog regiona.

- Praktično čitava teritorija južnih Dinarida je prekrivena seizmičkim žarištima. Međutim, ova žarišta se karakterišu vrlo različitim stepenom seizmičkog potencijala. Takođe se može uočiti da je dominantni dio seizmičke aktivnosti lociran u kopnenom dijelu Dinarida, pri čemu se centralni dio jadranske mikroploče u zoni južnog dijela Jadrana manifestuje praktično aseizmično. Ova pojava se može tumačiti, kao što je već naglašeno, prisustvom veoma debelog sedimentnog kompleksa u južnojadranskom basenu (gdje sedimenti dostižu debljinu od 25 kilometara), ali i prisustvom rigidne, relativno debele bazaltne ploče u zoni dubokog dijela Jadranskog mora, što je utvrđeno interpretacijom anomalnog ponašanja longitudinalnih seizmičkih talasa u ovom dijelu litosfere

- Seizmičnost Crne Gore karakterišu brojna autohtona seizmogena žarišta, ali i veći broj seizmogenih zona na zapadnom Balkanu, posebno ona sa prostora južne Hrvatske, istočne Hercegovine, sjeverne Albanije i južne i jugoistočne Srbije. Kao izrazito seizmički aktivan prostor Crne Gore, treba svakako apostrofirati seizmogene zone oko Ulcinja i Bara, Budve i Brajića, kao i Boke Kotorske, ali i neposrednu okolinu Berana, cio region skadarskog jezera, Maganika itd.