Dr Savo Kuljak - ODGOVOR NA JEDNO STARO PITANJE

U PRIDVORCIMA - STARO TREBINJE

Stari Grad  u Trebinju (Kastel, Ič Hisar), od 1706 g., kada je izgrađen, do tridesetih godina osamnestog vijeka  se zvanično zvao "Banj Vir", a selo Pridvorci su nosili ime Trebinje.

U Dubrovačkom arhivu  se 1443. godine spominju Pridvorci kao lokalitet oko dvorca u  Trebinju "De Pridvorica Apud Stobor de Trebigna" (K. Jiriček, Historija Srba, Knjiga II,  Beograd 1952., str.158.). Lokalitet Pridvorci je nosio naziv dvorca sa bližom okolinom (Razbojište i kuće Ćelovića)  u mjestu  (selu) Trebinju 

Do tridesetih godina 18 vijeka, ime Starog Grada (Ič Hisara) je bilo "Banj Vir", a sadašnje selo Pridvorci  se zvalo Trebinje. Banj Vir, kao naziv za novi utvrđeni grad, u pisanim dokumentima se susreće do 23. septembra 1729. godine, i ponekad   kasnije, ali rijeđe do 1775 g.

U dubrovačkom arhivu dokumenta "Dona Turcarum"omot br. 41. i 42. fascikla IDŽ , sekcija "B" označene su pod imenom Banj Vir, a u omotima br. 127 - 132,  fascikle  DŽIII - DŽVIII sekcija "B" označene su pod  imenom Trebinje. (S. Skarić, GZM BiH, Sarajevo 1931., str. 55-72). 

Očigledno   da  Banj Vir (Stari Grad)  i  Trebinje nisu bili isti lokalitet u doba kada su pisana ta dokumenta od 1566.  do sredine 17 vijeka

Francuski putopisac Lefevre, sekretar barona Sancy-ja,  francuskog poklisara, ostavio je kratki  putopis kroz Hercegovinu i Novopazarski Sandžak u kojem ovako opisuje prva dva dana puta:

"Gospodin poklisar bi pozdravljen s dubrovačkih bedema sa 10 ili 12 topovskih hitaca ... Sa Ploča su skrenuli na lijevo uz brdo ostavljajući more na desnu ruku, a grad pozadi. Odatle udarivši preko strmenih i kamenitih predjela stigosmo uveče na obalu rijeke Trebišnjice na domak sela koje nosi njezino ime (selo Trebinje).

Utaborismo se na lijepoj livadi  usred ravnice okruženi brdima. To je ravnica široka po prilici jednu milju i dvije milje dugača. Brdo pred nama je obraslo šumom i puno je kamenja, na njemu ima nešto vinove loze. Gospodin poklisar krenu iz Trebinja u četvrtak 11. avgusta 1611 godine te ruča u Čepelici, a na noćište pade u Bileću u pokrajini Srbiji".

(I  danas se u vrtačama oko kuća porodica Kuljak (Aleksić), Prcović i dr. uzgaja vinova loza.)

Prema ovom putopisu, karavan  sa  kojim  je  putovao  putopisac Lefevre stigao  je u Trebinje, na lijevu obalu Trebišnjice, na domak sela koje nosi ime rijeke (Trebinje).

2.

Postavlja  se pitanje na koji lokalitet u Trebinju je stigao, utaborio se i prenoćio karavan na putu iz Dubrovnika za Carigrad sa gospodinom Lefevrom? Jedino brdo uz lijevu obalu Trebišnjice na putu Dubrovnik Trebinje od Popova Polja do Trebinja je brdo Hum    iznad Pridvoraca. Brdo Hum se nalazi u Trebinjskom polju iznad sadašnjih sela Pridvoraca i Todorića. Okolo velikog i malog  Huma je Trebinjsko Polje. Uzvodno  na lijevoj obali Trebišnjice ispod brda Gučine do sela Polica nema adekvatne livade za smještaj karavana prema opisu Lefevra.

Poznavaoci trebinjskog polja lako   će  prepoznati da se lokalitet na kojem se smjestio karavan nalazi   na mjestu sadašnje džamije i mezarja u selu Pridvorci.

Prema ovom putopisu, karavan se smjestio u polju na obali rijeke Trebišnjice uz selo Trebinje i brdo Hum.

Po selu Trebinju su dobili ime Trebinjsko Polje i rijeke Trebišnjica.

Etimološki nastanak imena Trebinje nije povezan sa nazivom oblasti stare Travunije (Hum, Zahumlje i Donji Krajevi).

Najgušće naseljeni dio Starog Trebinja, sadašnjih Pridvoraca, lociran je pored rukavca rijeke Trebišnjice u blagoj uvali  brda Hum,   gdje se trijebilo kamenje, formirali vrti i vinogradi.

Selo Trebinje je nastalo na rubu Trebinjskog Polja u podnožju brda Hum, na lokalitetu kojeg nisu potapale vode Trebišnjice u kraćim periodima visokih vodostaja.

Na ovom lokalitetu su velike površine kamenjara kultivisane trijebljenjem kamena. Toponim Trebinje je izveden od glagola trijebiti. (S. Pujić,  Porijeklo imena trebinjskih naselja,  ojkonim Trebinje, str, 154 - 4.2. i str. 167- 5.1.20.).

Do 18. vijeka, prije izgradnje starog grada, Trebišnjica je u periodu visokih vodostaja potapala  Stari Grad, glavnu ulicu, gradsku pijacu i na tom prostoru nije bilo naselja.

Oko Starog grada, "Banj Vira, Ič hisara ili Kastela" 1715. godine  prokopan je   hendek, dugačak 460 metara,  dubok  5 metara i  širok 10 metara,  kojim je slobodno  cirkulisala voda iz Trebišnjice. Hendek je zatrpan 1932. godine odlukom Opštinskog vijeća Trebinja od 10. 04. 1928 godine.

V. Korać u knjizi Trebinje do dolaska Turaka (V. J. Korać, Trebinje 1966. str. 202)  piše:

"Trebinje sve do sada nije tačno nađeno, nisu utvrđeni njegovi temelji i pored svih nesumnjivih istorijskih ukazivanja na njegovo postojanje... Trebinje ipak  nije  bilo  samo oblast, negdje je morao da bude, da postoji i neki centar, odakle su ovom oblašću upravljali predstavnici kraljevske gospode... činjenica da se zna o postojanju dvora kraljice Jelene u Trebinju".

V. Korać    pominje više lokacija: kulu Brankovića u Policama, pretpostavlja do bi Trebinje bilo na Banj Viru. Na kraju zaključuje da nema sigurnih činjenica  o  tačnoj lokaciji starog Trebinja. Međutim, K. Jiriček navodi da su Pridvorci stobor Pavlovića u Trebinju,

Stobor  Pavlovića je bio centar ove oblasti. Prema Jiričeku, "Stobor Pavlovića" nije dvorište, ograđen prostor, oko kuće, kako se zvalo u Dalmaciji (obor) ili Crnoj Gori (stobor), nego  ugledno gospodarsko sjedište,  kako  se npr. Zovu stolice vojvode Radoslava Pavlovića u Konavlima i Trebinju u džv vijeku" (K. Jiriček, Ist. Srba II, 158.)

Selo Pridvoraci, do tridesetih godina 18. vijeka  se zvalo Trebinje. Pridvorci su u to vrijeme bili zaseok  u selu Trebinje (samo dvorac "Stobor" i  naselje uz dvorac  su nosili ime Pridvorci). U Dubrovačkom arhivu  se spominju Pridvorci kao dvorac u Trebinju.

3.

Trebinju "De Pridvorica Apud Stobor de Trebigna". (K. Jiriček, Historija  Srba, Knjiga II,  Beograd 1952,str.158).

Tri godine nakon što je Vojvoda Radoslav Pavlović prodao svoj dio Konavala Dubrovačkoj Republici izbio  je Konavoski ustanak protiv Dubrovnika (Ć. Truhelka Konavoski rat 1430 - 1433, GZM BiH Sarajevo 1918).

Dubrovački senat je bio uvjeren  da su Pavlovići podsticali "...opreli i izatkali ustanak". Dubrovački senat 02. 06. 1430 godine je zaključio i donio odluku koja  glasi "brusare et dirrupare domum Radoslavi Pavlovich in Trebigne cum stobor suo" (K. Jiriček, Ist. Srba I, 19). Senat je poslao Marina Gučetića sa vojskom da zapali i poruši  "Stobor" Pavlovića   u  Trebinju      ( Dvorac   Pavlovića u Trebinju nalazi se na lokaliteu Pridvorci kod londže (A. S. Kuljak  Pridvorci, Vidoslov 32, 2004. 173).

Uz Veliki rat 1683 - 1699 g., između Otomanske Imperije i Venecije trebinjski je kraj bio poprište borbi. Godine 1690. sva naselja oko Trebinjskog polja su bila opustošena. Kada je Mletačka vojska 1694. g. došla u Trebinje, pa  pod borbama morala uzmicati, ona je razorila Manastir Tvrdoš da se Turci ne bi mogli utvrditi u njemu. Manastir Tvrdoš je imao odbrambene bedeme.

Kada je Sultan Ahmed  III  objavio rat Rusiji 30. 11. 1710. g., Ruski car Petar Veliki  je  03. 03.  1711  g. izdao    proglas hrišćanima u Turskoj da se dižu na oružje. Proglas je adresovan na crnogorskog vladiku Danila i njegovog brata kneza Luku Petrovića.

Ovaj proglas su donijeli u Crnu Goru koncem maja 1711 g. pukovnik Mihajlo Miloradović, rodom iz Dubrava kod Stoca, i kapetan Ivan Lukačević iz Podgorice. Jedan proglas i pismo posla Miloradović i Mitropolitu trebinjskom Savatiju koji je 1693 g. izbjegao u Boku Kotorsku pod Mletačku vlast.

U pismu koje nosi datum 03.06.1711 g. Miloradović piše, "AŠTE  PREŠTEDRI DASTb   I POBEDIMO  VRAGI  NAŠE  I  UPOSTATE  I  Vb  SVOBODU  PRIDUTb  PLEMENA   HRISTIANSKA"  i obećava Mitropolitu Savatiju i njegovu tajniku, egzarhu Hadži-Stefanu, kuće i dućane  Mustafe Ćatovića u Trebinju  i sve i ostalo imanje istoga Ćatovića u Pridvorcima i drugim stranama.

Porodica Ćatović je izbjegla iz Risna nakon pada Risna pod  Mletke  godine  1684. i naselila se u Trebinje u današnje Pridvorce iznad kuća Kuljaka i Đerića i zaposjeli su najplodniju zemlju u Trebinjskom polju od Oglavaka i Potočine do glavnog vodotoka  Trebišnjice, k.č. koje navodnjavaju kola zvana "Rupe" i "Dugo".

Ćatovići su imali kuće i dućane u Banj Viru i  u Trebinju (Pridvorcima). Ćatovići nakon doseljavanja iz Risna u Trebinje  nisu zaposjeli  dvorac "Stobor" Pavlovića u Trebinju jer su u dvorcu bili monasi pa se dvorac tretirao kao vjerski objekat.  Hadžihasanovići su izbjegli u Trebinje nakon pada Herceg Novog pod Mletačku Republiku godine 1687.  Godine 1690 vodile su se u Trebinjskom polju velike borbe između Mlečana i Turaka. Naselja oko trebinjskog polja su opustošena. Porušene su monaške kelije  koje i danas stoje zatrpane.

Kasnije su   opustošeni dvorac "stobor" zaposjeli,  obnovili  i dogradili Hadžihasanovići  age  iz Novog.

Istočni dio Trebinjskog polja su zaposjeli Bračkovići (Alibeg Bračković se spominje 1768. godine kao starješina na carini u selu Uskoplju).

Nakon napuštanja Risna  1684. i Herceg Novog 1687 g.  uglednije porodice su se naselile u Trebinje i zaposjele najplodniju zemlju u trebinjskom polju Ćatovići  Rupe i Dugo, Bračkovići Lakat i Zajednice a Hadžihasanovići Dvorac kod Londže i Razbojište do Mrkljina.

4.

Mihajlo Miloradović  rodom iz Dubrava kod Stoca izaslanik ruskog cara Petra Velikog  u pismu  vladici Savatiju LJubibratiću 1711 g. naziva to naselje Trebinjem (V. Skarić, )

Od pada Hercegovine pod Tursku vlast 1486. godine pa do zauzimanja Risna 1684. g. i Hercegnovog 1687 g. od strane Mletačke Republike  u Trebinju nije bilo turskih državnih institucija vlasti, sva vlast je bila u Herceg Novom.

Istina, sjedište kadije za Trebinjsku oblast je bilo u LJubinju. Prema E. Čelebiji kapetani sa vojnim posadama su bili samo duž  granice prema Dubrovniku na području Herceg Novog, Trebinja i Gabele. Na trebinjskom području su bile carine sa vojnim posadama na brdu Kreštalici   kod Uskoplja, u Starom Slanom, i na mostu između Tvrdoša i Mostaća.

Evlija Čelebija je na svojim putovanjima posjetio u Donjim Krajevima LJubomir, Begović Kulu, Staro Slano, LJubinje, Risan, Klobuk i Herceg Novi (1664. g), a nije zabilježio da je boravio u Trebinju, jer u Trebinju nije bilo ni vojnih posada niti civilnih turskih vlasti. U to vrijeme na mjestu sadašnjeg Starog Grada  i nizinskih dijelova novog grada Trebinja bilo je polje koje je kod visokih vodostaja potapala Trebišnjica.

Prvih godina turske vlasti koncem 15. vijeka pa sve do definitivnog pada Herceg Novog i Risna pod Mletačku Republiku 1687. godine, administrativni i vojnički centar donjih krajeva bio je Herceg Novi. Turci su zadržali administrativnu podjelu Donjih Krajeva (Trebinjske oblasti) s tim što su župe nazivali nahijama. Nahije su bile Herceg Novi, Trebinje, Riđani (Grahovo), Banjani, Cernica, i Rudine.

Manje teritorijalne jedinice  bile su knežine (džemati). O knežinama se malo zna jer se u pisanim dokumentima spominje samo  Površka i Gomionska u Trebinjskoj nahiji. LJubomir je bio knežina u Rudinskoj Nahiji.

Hercegovina se dijelila na nahije kojima su upravljale vojvode. Dona Turcarum  spominje vojvode od Popova, Donjih Vlaha, Nevesinja, Trebinja, H.Novog, Rudina, Cernice (Gacka), Banjana, Riđana, Nikšića, Pive, Drobnjaka i Prijeponja.

Trebinje i  Herceg Novi  su  u  15. i 16. vijeku  bili  sastavljeni pa se u dokumentima iz tog  vremena ponekad posebno pominje vojvoda od Trebinja i Vojvoda od Novog, a češće vojvoda od Trebinja i Novog., npr. u dokumentima se  spominje 26. 11. 1566. g. Vojvoda od Trebinja; 09.01.167 Novi Vojvoda od Trebinja i Novog; 07.11.1567. Novi Vojvoda od Trebinja i Novog; 29.03.1567. g. Novi Vojvoda od Trebinja i Novog ; 14.01.1570. g. Novi Vojvoda od Trebilja i Novog; 12. 6.1570. g. Vojvoda od Trebinja i Novog.; 13.05.1575 g. Vojvoda od Novog; 12.06.1570. vojvoda od Trebinja i Novog; 29.07.1575.g. Vojvoda od Trebinja; 16.01.1576. Vojvoda od Novog; 21.02.1576. Vojvoda od Trebinja; 19.04.1577. Vojvoda od Trebinja i Novog;01.01.1578.g.  novi Vojvoda od Trebinja i Novog. ; 19.05. 1579. g. Vojvoda od Trebinja: 01,09,1581. g. novi Vojvoda od Trebinja; 20.05.1582. g. novi Vojvoda od Trebinja; 30.08.1585  novi Vojvoda od Trebinja; 30.01.1588. g.novi Vojvoda od Trebinja; 21.06.1593.g. Vojvoda od Novog. U trebinju je 1579 g. bio glava (vojvoda) Miloš Vitković (v Trebinju (glava) Miloš Vitković), a na jednom aktu nahije od Novog iz godine 1597. potpisan je Bećir Vojvoda.

5.

U Dona Turcarum  se spominje hercegovački mitropolit (1580. g. il calogiero mitropolito; 1615. g. il vladicha dei trebigne, 1619 g. il vladicha di Trebigne).

Sjedište mitropolita je bilo u trebinjskom manastiru. Često se spominju kaluđeri trebinjskih manastira  Savina (Li caloieridi Santa Saba) 1573 - 1580, Trebinja 1583 - 1619, Pive 1592 - 1616, Popova 1593  i Kosijereva (di Cosier, di Cosiereuo) 1600 - 1616.

Sjedište vojvoda od Trebinja i Novog do 1697. g. bilo je u Herceg nivom.

Postavlja  se  pitanje zašto Turci nisu zaposjeli dvorac (stobor) Pavlovića u Trebinju kod londže koji je do dolaska Turaka bio administrativni centar Trebinja i Donjih Krajeva pod vlašću Vojvode Radoslava Pavlovića?

Vjerovatno zato  što  su u dvorcu ("stoboru Pavlovića") bile monaške kelije u kojima su živjeli monasi ili monahinje.  Po osmanskim zakonima, ako su crkve ili vjerski objekti napušteni duže od 50 godina, mogli su se porušiti ili pretvoriti u džamije (B. Nivelić, Iz historije Srpske pravoslavne crkve u BiH, Anali Gazi Husrebegove biblioteke,knjiga DŽIII - DŽIV Sarajevo 1987. str. 209).

Pretpostavlja se da je "stobor Pavlovića" kod londže ljetni dvorac Jelene Anžujske,  jer se, prema    pisanju arhiepiskopa Danila pred kraj života Kraljica Jelena zamonašila u crkvi Sv.Nikole u Skadru. (V.Korać, Graditeljska škola primorja, Naučno Delo, Beograd 1965, str. 25)

U dvorcu i danas postoje zatrpane "monaške kelije" i okrugla kamena krstionica za krštenje djece. U mnogim mjestima gdje je vladala Kraljica Jelena Anžujska postoje lokaliteti sa nazivom londža.

Tako u Ljubomiru u selu Podvori, ispred starih kula, postoji izvor koji nosi ime Londža, Londža u Mostaćima, Crkva Sv.Đorđa u Baru smještena je na platou koji nosi ime  Londža i dr. (A.S.Kuljak, Dvori Pavlovića gospodara Trebinja u 15. vijeku, Dračevica, Herceg Novi 2004,str.53)