INFO-PROJEKTI
Iz Beča – Ana Mičeta

Moris Hernes - PLANINARENJE STAROM HERCEGOVINOM

Sa malim zakašnjenjem, nastavljam sa Hernesovim opisom naših krajeva (Beč, 1894. godine). Opis je jezički veoma složen jer na geografske fragmente (koje nedovoljno ponajem, a uglavnom se odnose na dolinu rijeke Drine), Hernes naslanja i svoje emocije i poetske egzaltacije...

Konačno put ponire, a da se odmah zatim ne krene ponovo uspinjati; dolina se širi, yahvatajući u svoje prijateljsko krilo oranice, livade i skupine stabala; Sutjeska teče duboko, ali mirno u pravolinijskom toku i nakon desetosatnog planinarenja od Gacka, petosatnog od prevoja Čemerno, stižemo do Tjentišta, prvog mjesta u šumovitoj zemlji koja u svojoj dražesnoj okolini prednjači u svakom pogledu nad gomilom kamena koja se u Hercegovini zovu ljudskim domom.

TjentiŠte čije ime potiče od riječi  tenta (tentorium - vrijeme), je još u srednjem vijeku bilo stanica za odmor (odmorište) onih koji su se povlačili ka sjeveru, a 1450. godine se pominje kao carinarnica; sada je to jedno čisto muhamedansko selo sa petnaest razbacanih kuća u podnožju planine (brda?!) Jabuka, koje se naziva još "Zelen".

Policajci u čijim blok-kućama smo prenoćili i za jedva nekoliko sati potrošili svu zalihu praška protiv insekata, su hrišćani iz Gacka, obučeni u narodnu nošnju sa prepoznatljivom crnogorskom crveno-crno-zlatnom kapom (zavratom); samo njihov kaplar nosi uniformu i fes.

Na naš zahtjev, počeše pjevati uz gusle o Čengić-agi, a mi nađosmo da je pjevanje brže, energičnije i vatrenije nego u ostalim dijelovima zemlje.

Ribe iz Sutjeske u ulju, tvrdo kuvana jaja i tanka vruća lepinja, koju su nam policajci sami pripremili, činili su naš ručak i večeru koje smo konzumirali sa daske na našim koljenima pritom se veselo zabavljajući sa policajcima, stanovnicima sela i brojnim posmatračima.

I pored zadovoljavanja našeg jakog apetita, lako nam je padalo da snosimo račune ove konverzacije i zahvalnu publiku  dovedemo u zapanjenost i oduševljenje jednostavnim pričanjima.

Tako kroz odgovor da dolazimo iz Beča i da smo samo deset dana na putu čujemo: "Kako, samo deset dana!" - "Mi smo vjerovali uvijek da je Beč stotinu dana odavde udaljen." - "Nije car daleko!" Tako je išlo u iščuđavanju od usta do usta.

Bilo je tmurno jutro, ozbiljno su iygledali planinski vrhovi preko predivnih šuma dole ka dolini kada smo napustili Tjentište. Pratili smo Sutjesku sve do njenog ušća u Drinu, jedne lijepe tačke, čija ljepota je jedinstvena samim tim što mješanje  izgleda kao da se vode direktno sudaraju.

Neposredno pred spajanje, jedan brdski usjek odvaja tokove dviju rijeka i one se susreću pod oštrim uglom i tako ujedinjene teku dalje ka sjeveru. Ova predstava se odvija iznad uskih rječnih dolina, pod nogama srednjovjekovne tvrđave Kozman, ljetnjikovca vojvode Stjepana.

U isto vrijeme kao svjetlucave oči prirode pojavljuju se pojedinačne tačke smaragdno zelene površine Drine iz dubine uske i vijugave doline.

Drina ovdje ne nosi odveć dugo svoje ime i težinu rijetkih plovila (splavova); samo pet kilometara uzvodno Sutjeskom, njene treće izvorne rijeke, nastaje ona ujedinjavanjem Pive i Tare.

Pratili smo njen tok  na znatnoj visini preko lijeve obale na jednom lošem putu koji je neprestano ponirao ka brzacima planinskog potoka da bi onda vijugajući  kroz stijene opet dobijao na visini. Jedna privlačna predstava prirode kratila nam je sedmočasovni put do Foče.

Težina tmurnog dana donosi brzo hlađenje vazduha uslijed uzdizanja tamnih, skoro crnih masa oblaka iznad sjevernih visoravni doline Drine dok se tanke zrake sunca tek ponegdje probijaju.

U skoro noćnoj svježini i tami počeše šumske ptice, slavuji i kosovi, glasnije pjevati, krošnje drveća prividno da zelene i da drhte...

Iznenada, namah, podiže se vjetar među krošnje i  uplašenom šumskom pjevaču prepriječi put; još jednom pozlati sunčev zrak zrele braonkaste vrhove planina i obogati valove Drine srebrnim sjajem, onda se spusti zavjesa od oblaka, zatvori još gušće, kiša linu i glasan gnjev neba se pomješa sa žuborenjem brze vode.

Kod stjenovitih fundamenata jednog (izgubljenog?) lučnog mosta, preveze nas na desnu obalu plavo-sive prekrasne rijeke jedna lađa, čiji pocijepani i mrzovoljni lađari čekaju u visokom paviljonu za putnike.

Tek sat vremena kasnije ugledasmo cilj našeg današnjeg planinarenja.

Uska dolina Drine, njene zelenim žbunjem prekrivene obale ovdje poprimaju ravnije forme, otvara se ka sjeveru i pokazuje sa svake strane četiri planinske kulise jednu za drugom. Grad, sa svojim jarko crvenim talasastim krovovima od cigle i visokim minaretima između krošnji čempresa je preko tri hiljade koraka dugačak na desnoj obali i prostire se skoro isto toliko u širinu u dolini Ćehotine koja se na ovom mjestu ulijeva u Drinu.

Tradicionalno se broj stanovnika Foče ocjenjuje na 10 hiljada duša, dok  noviji popisi stanovništva nevjerovatno odstupaju od te cifre.  Mi se suzdržavamo bilo kakvog komentara time što ćemo uporediti mjesne statistike iz 1879. i 1885. godine.

Po broju stanovnika, Foča zauzima 13. mjesto među okruzima i opštinama okupirane oblasti (predzadnje mjesto među 7 gradova koji broje između 3000 i 4000 stanovnika).

Naspram toga se po broju fabrika, trgovačkih i industrijskih radnji (582) samo od strane Banja Luke (1157) i Sarajeva (1624) značajno pretiču, Bjeljina na ušću Drine (591) stoji skoro kao Foča. Sljedeći najbliži broj od 455 radnji (branši?) ove vrste nalazimo u Travniku dok u ostalim gradovima  je to znatno niže.

U trgovačkoj istoriji, Foča se pojavljuje tek krajem srednjeg vijeka, pod Turcima je dugo bila sjedište hercegovačkog  Sandxak-bega. Kao industrijsko mjesto ni sada nije nevažno, u krajnjem slučaju ovdje cvjeta metalna industrija i proizvodnja sa puno ukusa ručno montiranog vatrenog oružja, u svakom slučaju poslovna grana na koju su vezane žile kucavice ovog kraja.

Opština Foča, koja je kod prvog formiranja nove regimente (?) pripojena Hercegovini, a poslije odvojena od okruga Mostar i pripojena Sarajevu, jedna je od malobrojnih u državi koja je naseljena pretežno muhamedancima pored značajne pravoslavne manjine; katoličko stanovništvo se potpuno gubi.

Dolina Ćehotine  skreće ka jugu dok smo se mi nastavili dalje peti ka sjeveru prema brdima koja ispunjavaju trougao između Drine i pomenute joj pritoke.

Na pola puta između Foče i Čajniča, četiri sata udaljeno od oba mjesta, brdo Preluča nudi prelijep pogled na brojne brdske kupe, padine i sivo-plave vijence planina.

Odavde se ide po obodu dubokog klanca kroz gustu visoku šumu gdje su udari vjetra i kasne snježne padavine činile dugotrahna pustošenja. Ogromno drveće palo preko puta gradi čas puzavicama ukrašene trijumfalne kapije čas niske kandinske johe (?) koje nas primoravaju da sjašemo i teško hodamo u blatu do članka ili pravi barikade od jednog metra preko kojih konji nevoljno prebacuju noge.

Ako želimo zaobići moćni drveni kostur oko korijena ili krošnje  upadamo u blato i baru. Na istočnom obodu šume napravili smo podnevnu pauzu. Duvao je hladan vjetar sa snježnih planina Crne Gore. Prema sjevru ka dolini Dirne je pogled slobodan. Sat vremena od Čajniča vodi desno put ka Pljevljima gdje stremi većina naših saputnika; oni neće stići danas do mjesta  gdje se vijori turska zastava, ali njima je svejedno da li će prenoćiti u Čajniču  ili u nekom hanu na putu.

Čajniče je jedan od najljepše pozicioniranih gradova Bosne i Hercegovine, istinski biser zemlje.

Ubrzo nam pada u oči sama pozicija mjesta. Većina malih gradova ovdje izgrađena je terasasto na strmim padinama znatno viših, citadelama krunisanih brda; skoro kao naslikane djeluju grupe svjetlucavo-bijelih kuća sa crnim visokim krovovima; uz munare i  krošnje četinara leže ruševine tvrđava na visinama, a obrađena polja u dolinama pružaju prijatan i veličanstven utisak.

Nasuprot svemu tome, na visini od  2000 stopa, na gornjem obodu jednog skoro vertikalno zasječenog stjenovitog klanca u čijoj dubini žubori Janina, leži Čajniče.

Preko puta, na onoj strani ponora, jedna je impozantna grupa stijena gusto krunisana ogromnim  prašumskim jelama.

Iznad njih su osojni vrhovi Čivči brda dok se na jugu iznad Čajniča uzdiže duplo viši Čičel čije podnožje (stopalo), okupano valovima Janine, doseže do visine grada. Gornje padine su bogato izgrađene i na sve strane ispresjecane putevima. Na zapadu između Čičela i Čivči brda otvara se plavi vidik daleko preko Drine prema Sarajevu.

Zbog ove jedinstvene situacije, grad je mogao da se razvija samo ka gore; tako se pred nama pružio jedan plastičan (reljefan) plan grada koji  smo bez poteškoća u detalje mogli sagledati.

Glavna i središnja tačka grada je nova pravoslavna crkva na nepravilnom poligonalnom trgu ili porti (dvorištu) koje sa drvenim galerijama dugačke manastirske zgrade (konaka) okružuje markantnu staru crkvu, sada iymijenjenu vojnim redutima i naoružanu topovima.

Pored toga, u oči pada i stara mjesna xamija; ona je smještena na početku pijačne ulice koja se prostire strmo duž jednog potoka, pritoke Janine, i broji jedva 80 kuća dok cijelo mjesto ima nešto više od 300 kuća sa oko 1300 stanovnika.

Velika hodočasnička crkva u Čajniču sa svojih 14 bronzanih kupola je produkt novosrpske sakralne arhitekture (kojoj moramo uskratiti slavu kritičnog osvjetljenja?) što pobuđuje pažnju jer je sagrađena od strane domaćeg neimara.

Iznad bogato odslikanih vrata istočnog pročelja može se na srpskom jeziku pročitati natpis koji nam daje do znanja da u ovoj božijoj kući kao i u katoličkoj crkvi sv. Stefana u Gorici u Hercegovini pred očima imamo plod Hati Humajima:

"Uz pomoć božiju bi započeta gradnja ove crkve u čast majke božije 28. juna 1857.  uz dopuštenje velikog cara sultana Mešida i saglasnost hercegovačkog mitropolita Grigorija. Završena i osvećena bješe ona od strane bosanskog mitropolita Ignjata godine 1863. Nadgledanje gradnje je vršio otac manastira Anton Postić, sveštenik Tanas Nekomadanović, sveštenik Josif Tanović i vođa pisanja sveštenik Dimitrije Popović. U gradu Čajniču 15. avgusta, napisao Petar Neimar Todorović."

Neimar i radnici su se ovjekovječili u prmitivnim reljefnim skulpturama na uglovima zgrade. Ovdje čitamo ćiriličnim pismom: "Staniša Krulj, rođen u Qubinju, je započeo gradnju ove Bogorodične crkve s božijom pomoću godine 1857."

Do natpisa se vidi osedlan plemeniti konj kako preskače prepreku i stiže do cilja...