PROFESOR DR DARKO TANASKOVIĆ

- O ZIDOVIMA PROŠLOSTI I NADAMA BUDUĆNOSTI

KVADRATURA KRUGA MEĐUETNIČKIH RAZMIRICA

Istoriografske interpretacije i kolektivna pamćenja prošlosti, u svojim suprotstavljenostima i isključivostima, bitno otežavaju svaki napor ponovnog uspostavljanja dijaloga među narodima na ovim prostorima.

Prof. dr Darko Tanasković, orijentolog i islamolog iz Beograda, sa duže od jedne decenije iskustva diplomatskog stranstvovanja - od Ankare i Bakua, do Svete stolice i Malteškog viteškog reda, za Glas Trebinja govori o iskušenjima savremene istoriografije i međuetničkim zidovima, ali i vitalnoj snazi i mudrosti naroda - kao konstruktivnoj energiji koja zna da iznenadi kada zakažu oni koji mu pokazuju put. 

Iz bogate naučne i diplomatske karijere profesora Tanaskovića izdvajamo da je bio i član jugoslovenske Komisije za istinu i pomirenje, što za ovu temu ima poseban značaj...

U kojoj je mjeri i koliko uspješno naša istoriografija osvijetlila period turske vladavine na ovim prostorima?

- Period turske uprave u našim krajevima relativno je dobro osvetljen. Problem je ranije bila određena neravnoteža između osvetljavanja naše istorije pod Osmanskim carstvom sa dveju strana - odnosno, sa zapadnih izvora, pre svega arhiva Venecije i Beča, i osmanskih arhiva u Istambulu i drugih arhiva u Turskoj.

U novije vreme, međutim, učinjen je značajan napredak u osvetljavanju naše prošlosti u tursko doba sa stanovišta korišćenja osmanskih arhiva. Osmansko carstvo je bilo jedna izvanredno organizovana država u administrativnom pogledu, slično kao Austrougarska, ali na svoj način. Tako da, prevashodno zarad kontrole teritorije u smislu ubiranja poreza, što je za osmansku državu bilo najvažnije, postoje milioni dokumenata koji se odnose na naše krajeve i koji, naravno, još uvek nisu svi predočeni javnosti i iskorišćeni u istoriografiji.

Međutim, one glavne linije razvoja su, čini mi se, dobro istražene i u tom smislu nema velikih problema. Problem nastupa onda kada umesto objektivne istoriografije na scenu stupa interpretacija prošlosti, koja se vrši zarad nekih savremenih, pre svega političkih ciljeva, a na našem prostoru i zarad stvaranja novih nacija, a taj proces je pratio postepeni raspad Jugoslavije, čak je i prethodio tome raspadu.

U tim, da ih uslovno nazovem - nacionalnim istoriografskim školama - postoji sklonost da se ovom materijalu pristupa selektivno, da se ponešto zanemaruje, nešto se preuveličava, a ponešto se izmisli, tako da danas na sceni imamo nešto što se zove pseudoistoriografski inženjering. U tom smislu, smatram da je zadatak savremene nauke da radikalno sprovede objektivizaciju sopstvenog rada i da se izbori za savremene metode u korišćenju te bogate građe kojom raspolaže. Postoji još nešto...

Na šta mislite?

- Postoji izvesna tendencija koja se danas nameće i smatra politički korektnom, ili, ako smem reći - akademski korektnom - a to uglavnom dolazi sa Zapada, iz Evrope - da neki krugovi, tzv. mondijalista i globalista - katkada iz najboljih namera, ali češće s razloga ideološkog zastranjivanja - preporučuju da se prilikom pisanja istorije, i to naročito istorije za škole, kako bi se mlade generacije pripremile za zajednički život u vremenu globalizacije, izostavlja ono što je neprijatno, što bi moglo, po njima, reprodukovati međusobna nepoverenja, mržnje, dekonstruktivnost.

I onda se sugeriše istoričarima sa naših prostora da pišu tzv. konstruktivno-pomiriteljsku istoriografiju, a to znači da se izostavlja što više onoga što bi u interpretaciji istorije nekog od naših naroda moglo, kako se pretpostavlja, biti prepreka za sporazumevanje sa pripadnicima drugog naroda, odnosno, što bi moglo za njih biti uvredljivo ili uznemirujuće.

Ja mislim da je to krajnje pogrešna tendencija jer se time ide ka falsifikovanju istorije. Bilo bi nužno da se istoriografija, koliko je to moguće, izbori za jedan događajni minimum onoga što se dogodilo, dakle, najmanji zajednički sadržilac činjenica koje karakterišu našu zajedničku istoriju i u tursko vreme i kasnije.

Nije izlaz u tome da se istorija šminka, da se pokaže kao da je bila idilična, jer time ne postižemo ništa, a rušimo one pretpostavke nacionalnog identiteta i samosvesti svih naroda na ovom prostoru. Za budućnost ne dobijamo ništa, jer nema budućnosti ako se ne oslanja na prošlost koja je ispravno shvaćena.

Dakle, koliko je god moguće istoriju treba prikazati što objektivnije sa događajne tačke gledišta, bez suviše vrednosnih sudova, u smislu pozitivnog i negativnog - pri čemu naravno ne mislim da neke stvari, kao što su otpor neprijatelju ili odbrana zemlje nisu nešto što je objektivno pozitivno. A onda podvući crtu i imati snage da se kaže - evo do sada smo uspeli toliko da razumemo svoju istoriju, ono što je u njoj bilo zajedničko i ono što je u njoj bilo sporno, neka istoriografija i dalje na osnovu novih saznanja izučava prošlost, ali ta prošlost  danas objektivno nema značaj koji bi onemogućio da zajedno idemo dalje, jer naša perspektiva od ovoga trenutak objektivno nas upućuje na to da jedino kao ceo prostor možemo zajednički nešto da postignemo.

Ne sme se dozvoliti da istorija bude tamničarka života - ona bi morala da nam da svoje pouke, da ih mi adekvatno razumemo, ali da je onda ostavimo tamo gde joj je mesto.

Da li je naš pogled na istoriju danas više određen politički i ideološki, ili je, ipak, zasnovan na istoriografskim i kulturološkim determinantama?

- To je vrlo ozbiljno pitanje. Ja mislim da je u širim slojevima naroda pogled na osmansko razdoblje još uvek više determinisan našim kolektivnim sećanjem, odnosno onim što neki ljudi neoprezno nazivaju predrasudama.

Ja se ne slažem sa izrazom predrasuda, zbog toga što predrasuda znači rasuđivanje pre činjenica. Ono što mi nosimo u sebi kao kolektivnu svest, a koja je pretežno negativna kada je reč o osmanskom periodu, nije rasuđivanje pre činjenica. Nije posledica predrasuda, već nečega što ja nazivam predubeđenjima.

Mi imamo određena ubeđenja koja su proistekla iz našeg istorijskog iskustva, iz kristalizacije tog istorijskog iskustva u narodnom sećanju. Mi ne bismo smeli dozvoliti da nam ta predubeđenja budu kočnica za razumevanje sadašnjosti i budućnosti, ali ona objektivno postoje i moramo znati da se od njih kreće.

Ja mislim da u tom smislu naučna istoriografija i druge naučne oblasti imaju veliki zadatak da - polazeći od realne istorijske svesti našega naroda, a ne izmišljajući neku koja ne može na ovim prostorima postojati - pruži realističnu sliku naše istorije.

Pojednostavljeno rečeno, svaki pokušaj, a takvih ima, da osmanski period istraži kao prevashodno pozitivan period u istoriji naših naroda je nešto što ne može imati šansu za uspeh zato što ne odgovara istini, u civilizacijom smislu.

S druge strane, kriviti za sve Turke, govoriti da je turska okupacija prekinula naš put ka renesansi i evropskoj kulturi, i da je to fatalna činjenica koja nas je odvojila od Evrope, jeste takođe nešto što je istorijski netačno, jer je osmanska država posjedovala i jednu drugačiju, orijentalnu kulturu, koja je u našim krajevima ostavila tragove koji u civilizacijskom smislu nisu za zanemarivanje. Mislim da je naša velika prednost što mi posedujemo i jedno i drugo.

Da li institucije kulture i obrazovanja imaju mehanizme da neki način neutrališu djelovanje političkih elita i da rade na pomirenju i premošćavanju međunacionalnih konflikta i konfrontiranih kolektivnih pamćenja?

- Institucije obrazovanja i kulture po definiciji bi trebalo upravo da igraju ovu ulogu koju ste pomenuli. Ne sumnjam da u određenoj meri i igraju. Međutim, postoje dva problema, koje ću pokušati ukratko da definišem.

Prvo, to je stvar opšteg socijalno-psihološkog trenutka - a to je da je naša svest prepolitizovana. Našom svešću je ovladala politika, ona je postala i fizika i metafizika naše stvarnosti. Zbog toga ove ustanove imaju objektivno mali manevarski prostor za delovanje, što se često odražava i oskudnom matrijalnom bazom, a onda i odlivom najsposobnijeg kadra.

Druga teškoća je više subjektivnog karaktera. Tu prevashodno mislim na određene prosvetne i obrazovne politike koje se kod nas nekritički sprovode - tzv. reforme obrazovanja, od kojih je svaka nova unazađivala jedan u suštini solidno postavljen evropski obrazovni sistem kod nas.

Posljednja, tzv. Bolonjska reforma obrazovanja mislim da ne doprinosi da naše obrazovnje i naučne institucije, sa akademijama nauka na čelu, odigraju pozitivnu nacionalnu ulogu o kojoj govorite. A onda ne bismo smeli da zaboravimo i činjenicu da su se te institucije, naročito naša akademija nauka, prilično začaurile i zatvorile, iscrpljuju se unutrašnjim problemima, često u sukobljavanju i nadgornjavanju pojedinih svojih struja ili članova, pa stoga u nedovoljnoj meri igraju ulogu otvorenih najviših naučnih i moralnih tribina jednoga naroda.

Glas ovih institucija ni u nacionalnim okvirima nije prisutan u meri koliko bi trebalo, a o internacionalnim da i ne govorimo. Bilo je i neprincipijelnih napada na najviše institucije kulture, pre svega na akademiju nauka, jer je propagandni rat koji je vođen protiv srpskog naroda pre svega uključio tu negativnu sliku.

Dakle, ono što se može zaključiti iz Vaših riječi jeste da je - s jedne strane, dominacija političke svijesti potpuno skrajnula intelektualnu, urušavajući institucije kulture i obrazovanja, dok sa druge strane - izvan realnog uticaja tih institucija, ali ne i političkog pozicioniranja - i dalje stoje konfrontirana kolektivna pamćenja naroda. Situacije ne djeluje optimistična. Ima li izlaza iz tog začaranog kruga?

- Vi ste vrlo dobro saželi ono što sam želeo da kažem, jer ste u to uključili stvar koja je vrlo bitna, a to su sukobljene kolektivne nacionalne istorije naših naroda. Pogotovo u odnosu na najnoviji period, a onda i na ranije periode istorije jer se svetlost tog poslednjeg sukobljavanja baca na prethodne vekove, i onda se mnoge stvari interpretiraju funkcionalno u skladu sa pretpostavljenim potrebama tog novog pozicioniranja.

Da, činjenica je da to nije situacija koja obećava i koja je u određenoj meri kvadratura kruga. Kako izaći iz toga. Ja nikako ne želim da budem zadati optimista u onom smislu da se svaki razgovor mora završiti optimistički.

Kratkročno, a možda i srednjoročno, ja ne vidim neku svetlost na kraju tunela u smislu istinskog prodora ka većem stepenu racionalnosti i stvaranju osnove za produktivnu saradnju na ovim prostorima, a uz zadržavanje sopstvenog nacionalnog identiteta i  samosvesti.

Međutim, mislim da će nas nužnost ekonomske saradnje, a onda i pritisci koji dolaze iz sveta sa različitih strana - a koji  nam objektivno ne proširuju nego sužavaju prostor - naterati da se probudi ona vitalna i samoodbrambena snaga naroda, onaj vitalni elan, jer narod na kraju bude i pametniji, uspešniji i razumniji od onih koji mu pokazuju put. Oni obično padnu na istorijskom ispitu. Mislim da toga, na sreću, već ima...

Rade SAVIĆ

SRBI IZMEĐU ISTOKA I ZAPADA

Profesora dr Darka Tanaskovića nedavno je ugostilo Udruženje "Hercegovac", a na javnoj tribini u Muzeju Hercegovine Tanasković je govorio na temu "Srbi između Istoka i Zapada". Dajući specifičnom geografskom položaju srpskog naroda značaj presudne kulturološke determinante, Tanasković je pokušao da da odgovor na pitanje da li su Srbi istok Zapada ili zapad Istoka, gdje je naše mjesto u objektivno podjeljenom svijetu i šta pitanje civilizacijskog pripadanja znači u odnosu na našu sadašnjost i budućnost. Izdvajamo tek nekoliko akcenata.

Ocijenivši raspad Jugoslavije "velikim političkim porazom srpskog naroda", koji je u ovaj državotvorni projekat "bez rezerve i ostatka ugradio svu svoju nacionalnu energiju, biće i identitet", Tanasković tvrdi da jedino srpski i bošnjački narod nisu u "trenutku istine" imali zrelije alternativne nacionalne i državotvorne projekte, zbog čega su i platili najveću cijenu jugoslovenske zablude. On ocjenjuje da i pored skupo plaćenog ceha, "jasnost sadašnjih pozicija, kada Srbi konačno znaju ko su i šta su, stvara preduslov da se uspešnije deluje na nacionalnom planu".

Podsjećajući na Hantingtonovu teoriju, po kojoj je vrijeme u kome živimo vijek sudara civilizacija, posebno hrišćanske i islamske, Tanasković ocjenjuje da "održavanje Srpstva upravo na toj rasednoj liniji civilizacijskih kontinenata predstavlja stalno prkošenje međucivilizacijskom jazu i rascepu". "Zbog toga je obrazovanje Republike Srpske, bez ikakve patetike, jedan istorijski čin srpskog naroda upravu u potvrđivanju Srpstva, jer prvi put je posle toliko vekova jedna srpska država opkoračila Drinu, prešla tu granicu civilizacijskih podela", kaže Tanasković. A kome pripada Srpstvo na razmeđi civilizacijskih kontinenata?

-         Ja mislim da je Srbija i jedno i drugo, ali da je matičnim ukorenjenjem svoga kompleksnog bića ipak više na istoku Zapada nego na zapadu Istoka. Srbija je, naravno, u Evropi, ali ne treba zaboraviti da je Evropa taj svoj deo još krajem 19. veka nazivala evropskom Turskom. Srpski se jezik u Parisu predavao na školi za orijentalne jezike. Elemenat Istoka u svim vidovima ispoljavanja neodvojiv je deo našeg ukupnog identiteta, što se mora razložno i rasterećeno prihvatiti. Ako se na pravi način prihvati i vrednuje, postaje značajna komparativna prednost i bogatstvo, ako se nastoji, uvek uzaludno i inferiorno, poreći i odbaciti kao da je reč o nekoj sramnoj stigmi ili nesreći, pretvara se u breme koje guši i opterećuje - zaključuje Tanasković.

NAKON PREMIJERE FILMA "RANJENI ORAO" U TREBINJU

ROMANTIČNA PRIČA REKORDNE GLEDANOSTI

U PREPUNOJ POZORIŠNOJ SALI DOMA KULTURE U TREBINJU, ZA PRVOMAJSKE PRAZNIKE JE, PREMIJERNO ZA RS I BIH, PRIKAZAN IGRANI FILM "RANJENI ORAO".

Emitovanje sedamnaest dijelova igrane serije Košutnjak filma "Ranjeni orao", rađene po istoimenom romanu Mirjane Jakovljević, Mir-Jam, čiji je dobar dio reditelj Zdravko Šotra uradio u Trebinju, na RTS-u se odvijalo dva puta, gdje je serija imala rekordnu gledanost.

Iako još nije emitovana na RTRS-u, rekordnu gledanost je imala i u trebinjskim domovima koji imaju prijem srbijanske televizije i na nedavnoj premijeri u Domu kulture, jer su oni koji nisu prisustvovali snimanju željeli da vide poznati ambijent svoga grada, vraćen 70 godina unazad, dok su drugi željeli da u kadrovima vide sebe, ili nekoga svoga ko je statirao u seriji.

NajveĆi dio je, ipak, seriju gledao radi nje same, radi vraćanja u stara, romantična vremena, radi upoznavanja načina života od prije sedamdeset godina, ali ponajviše - radi prvih imena srpskog glumišta, od Dragana Nikolića i Danice Maksimović, do Ivana Bosiljčića, Slobode Mićalović, Nenada Jezdića, Marinka Madžgalja, od kojih su ovo troje posljednje  prisustvovali i lično na premijeri.

"Niko od nas nije uspeo da nije upao u zamku da se ponavlja, a to ponavljanje se osnosi na pričanje  hvalospeva o gradu u kome smo snimali, jer je Trebinje zaista lepo, njegovi ljudi predusretljivi i dobri domaćini, tako da smo imali osećaj da smo kod svoje kuće", rekao je nakon premijere u Trebinju glumac Nenad Jezdić, koji igra Gojka, jednog od glavnih muških likova.

Radnja se u originalnom romanu "Ranjeni orao", koji je, još prvih dana snimanja, u Narodnoj biblioteci u Trebinju bio razgrabljen, odvija u Beogradu, na moru i u Makedoniji, koju je reditelj Zdravko Šotra odlučio zamijeniti Trebinjem, zbog izuzetne slikovitosti i ljepote grada, ali i njegovog hercegovačkog porijekla.

Tih septembarskih dana prošle godine bio je dobrim dijelom promijenjen izgled starog grada, sa asfaltom posutim rizlom, i poskidanim ili premaskiranim blještećim reklamama, ili su one, jednostavno, bile sakrivene grupicama statista.

"Malo je ko od statista imao ulogu sa dijalogom. Obično smo šetali, sjedali u kafani i ćaskali, ali smo bili prirodni i dobro odradili svoj dio posla", kaže jedan od statista, slikar Dražen Milić, koji je, doduše, i ranije glumio u trebinjskom amaterskom pozorištu i ovo mu je, kako nam reče na premijeri, bilo jedno veliko iskustvo.

Osim upoznavanja sa procesom snimanja filma, on kaže da mu je draže što je upoznao mnoge poznate glumce iz perspektive kada vode običan život, bez snimanja i svi su mu, dodaje, izuzetna ekipa.

A glumci su u Trebinju ostavili izuzetan utisak i na ostale znatiželjne građane, sa kojima su se družili, fotografisali i nisu im smetali ni mališani dječjih vrtića koje su vaspitačice dovodile na snimanje, kao ni ostali radoznalci koji bi po cijeli dan, zajedno sa novinarskim ekipama koje su čekale svoje intervjue, bili na snimanju.

Kolika je zainteresovanost Trebinjaca bila za ovu seriju pokazala je i činjenica da je i sam vladika Grigorije bio priustan snimanju nekih scena "Ranjenog orla", ocjenjujući i seriju i njenog reditelja Zdravka Šotru izuzetnim.

Seriju je, u Beogradu i njegovoj okolini, u Knez Mihailovoj, na Kalemegdanu, na crnogorskom primorju i u Trebinju, snimalo oko 60 glumaca i još više statista i svi su bili veoma uigrana, vesela ekipa.

"Tišina! Ton! Snimanje! Akcija!", začulo bi se na ulasku u Stari grad, ispred Hotela Platani ili na šetalištu Obala Luke Vukalovića, čak i na Gradskom groblju u Trebinju i pokrenule bi se ekipe producenata, snimatelja, tonaca, glumaca.

Nikome od glumačke ekipe nije bilo teško snimati u Trebinju, iako ih je toplo vrijeme, koje se u ovom gradu zna produžiti do kasne jeseni, u petnaest dana njihovog snimanja, bilo izdalo, mada je po scenariju bio predviđen ljetni ambijent.

"Dešavalo se tako da u jednom danu, kada izgreje sunce, snimimo mnogo više scena, nego li u prethodnih nekoliko, ali se mi, naviknuti na ovakve okolnosti u svom poslu, nismo žalili", kazala je nakon trebinjske premijere Sloboda Mićalović.

Kaže da joj nije smetala ni šminka, ni frizura, niti kostimi prilagođeni tom vremenu, kojih je za potrebe filma kreirano oko hiljadu.

Iako su se žene tridesetih godina malo drugačije šminkale, naglašavajući više usne i nokte crvenim karminom i crvenim lakom, a oči su mazale manje od današnjih dama, dok su frizure bile uglavnom u loknama, Sloboda kaže da su joj se baš svidjele.

Muškarcima je bilo mnogo lakše, jer, osim brkova poput Klerka Gebla, nikakvo posebno dotjerivanje nisu imali.

Izuzetak je, međutim, bio Marinko Madžgalj koji je, zbog snimanja "Ranjenog orla" morao pokratiti kosu, ali mu, kako nam je pričao nakon premijere u Domu kultyre, ni to nije palo teško.

"Pa šta? Porasla je ponovo", kratko se osmjehnuo ovaj duhoviti Kotoranin.

Zadovoljstvo Zdravka Šotre i pomoćnika direktora serije Mirjane Đukić, koje su istakli nakon snimanja serije, potvrdili su na premijeri prisutni  glumci, jer je, kako kažu, sve urađeno prema zamisli i što im je cio grad pomogao da posao urade brzo, efikasno, kvalitetno i bez velikog stresa...     V.D.