hercegovaČke porodice U HERCEG – NOVOM

VUKASOVIĆI I ĐURASOVIĆI IZ ŽAKOVA

Piše: Dr Goran Ž. Komar

Živopisno selo nadomak Trebinja, Žakovo, iz kojega su potekla dva značajna novska roda, veoma istaknuta u političkoj i pomorskoj istoriji Novoga. Vukasovići su tokom Morejskog rata (1684 - 1699) doselili u planinsko selo Žlijebe, a Đurasovići u selo na obali, Kumbor, koje je u stara vremena nosilo ime Miočevići.

Žlijebski Vukasovići zasnovali su svoje kuće u zapadnom dijelu drevnoga sela smještenog na jednom stjenovitom planinskom pragu podno krupne orjenske gore Radoštaka.

U vrijeme kada su oni ovdje došli, mletački katastici (1690 - 1704) ovdje su, na Ilinoj glavi, upisivali crkvu sa posvetom Sv. Proroku Iliji. Ukoliko bi ovakvome podatku poklonili povjerenje, crkva bi kasnije mijenjala posvetu, i odkada pamte mještani, ona je posvećena Sv. Ocu Nikolaju.

Ovdje, u Žlijebe, stigao je, prema tvrdnji istoričara popa Sava Nakićenovića (''Boka'', 1913), iz Popova Vukašin Vukasović, a pored ove porodice sve ostale žlijebske porodice potekle su iz istočne Hercegovine - do poslednje (Klobuk, LJubomir, Rudine, Baljci).

Moji arhivski podaci govore u prilog obavještenjima koja je sakupio vrijedni bokeški antropogeograf pop Nakićenović. Najstariji popis glava porodica u Žlijebima nastao je 1750. godine. U njemu se kao knez sela pominje Vukašin Vukasović sa četrnaest ukućana (''Herceg - Novi'', 2004).

I sljedećeg popisnog godišta 1758., čiji dokumenti leže u novskom arhivu, knez sela je Vukašin sa dvanaest duša, a tako i 1763. godine. U vrijeme kneza Vukašina i njegovog nasljednika Vasilja Radmilovića, Žlijebima je administrirao pop Đuro (Đorđije) Čukvas iz roda Zotovića u LJubomiru, koji su, ovdje u Boki, davali sveštenike i kaluđere u nizu do druge polovine 20. vijeka. Do 1771. godine na čelo familije Vukasovića je stala Iva Vukašinova sa mnogobrojnom familijom.

Kasnije se ovaj rod raščlanio u nekolike porodice Jova, Đura i Toma Vukašinova. Nakon propasti Mletačke republike (1797) doći će i prva austrijska uprava, a onda i francuska okupacija Boke.

Francuzi su stanovništvo popisali u zimu 1807/8. godine. U Žlijebima su živjeli samci Mitar i Joko Vukasović, kao i Simo sa dva brata koji su radili na strani, van sela. Simo je imao dva mala sina. Ovo je razvojna linija koja je produžila život rodu Vukasovića u Žlijebima do naših dana.

U prvoj četvrtini 19. vijeka plovio je kapetan Nikola Vukasović. Za vrijeme Austrougarske monarhije istakao se Žljebljanin Krsto Vukasović jer je 28. janauara 1882. rukovodio odbranom sela od komita.

Vukasovići se sahranjuju kod seoske crkve Sv. Nikole na vidikovcu na gredi sa koje se  vidi veliki dio južnog i srednjeg Jadrana. Na hercegnovskom području, Vukasovića ima i u planinskom selu Ubli, kao i u Đurićima.

Đurasovići su, takođe, za vrijeme rata, stigli iz Žakova. Bili su među najuglednijim porodicama u novskome kraju. Po pisanju popa Sava Nakićenovića, posjedovali su šesnaest sopstvenih brodova, znatna imanja u Rusiji (Berđansk) i u Smirni. NJihove raskošno dekorisane grobnice leže pred vratima crkve Pokrova Presvete Bogorodice u Kumboru, kraj koje su Kumborani, puno kasnije, sagradili novu crkvu Sv. Vasilija Ostroškog i Tvrdoškog.

Vaso Đurasović bio je čelnik Topaljske opštine (1799) u najteža vremena nakon pada Mletačke republike, zamjenivši Aleksandra Vojnovića. Bio je Vaso 54. po redu topaljski kapetan između 1719 - 1799. godine.

Još tokom prve polovine 18. vijeka počeli su se baviti trgovinom pa je Mitar Đurasović boravio u Dubrovniku. Kako se vidi iz jednog našeg dokumenta od 12. novembra 1742. godine, u Dubrovniku je živio Mitar, čiji je rođak umro pred Dubrovnikom (Boka Kotorska. Ćirilični spomenici, 2009).

Prema istraživanju Petra Palavršića (Jedrenjaci novske opštine, 2007/8) u prvoj polovini 19. vijeka veoma mnogo, na ozbiljnija trgovačka putovanja, išao je kapetan Špiro Đurasović. Takođe, kao kapetan, i Božo. Krsto Grigorija Đurasović živio je i radio u Galacu. Podataka o pomorcima Đurasovićima, to jest njihovim putovanjima dala je Dragana Radojičić (Krajina novska, 1994). Vidi se da je Jovo Đurasović 1752. putovao u Dubrovnik, Simo 1776. trabakulom za  Levant, Mitar 1782. za Triopulo.

No, da se vratimo sada našim ispravama o članovima porodica u Kumboru. Đurasovići su u Kumboru figurirali kao glavari i knezovi i Kumbora (Miočevića) i susjednoga obalskog sela Đenovića. Knez ovih sela bio 1771. godine Jovo Đurasović. Sudeći po mojom transkriptima popisa glava familija 18. vijeka (''Herceg - Novi'', 2004), Jovov otac se mogao zvati Savo. Najpotpunije podatke o rodu Đurasovića u Kumboru pruža popis učinjen na mletačku Novu godinu 1789. godine.

Ovdje su živjeli Mitar Savin Đurasović sa dvoje čeljadi, Luka Jovov sa osam čeljadi, Vaso Milin sa petoro i Leso Jovanov sa jedanaest ukućana. Do 1793. javljaju se i Krsto Jovov, Vaso Nikolin i Pero Abramov.

Sve porodice pružile su snažni doprinos razvoju bokeškog pomorstva tokom 18. i 19. vijeka. Sava Đurasović bio je sudija Topaljske opštine u vrijeme mandata kapetana Gliga Jankovića (1792). Pomorskim pregnućem, patrotizmom i dobrotvornim djelovanjem, te kao crkveni ktitor istakao se kapetan Petar Đurasović (1764 - 1857) čija grobnica leži pred vratima stare kumborske crkve. On je 1814. zapovjedao brodom Maestoso vlasništva čuvenog Jova Kurtovića Trebinjca koji je izgradio ogromni imetak u Trstu, velikoga ktitora Pravoslavne crkve.    

U POVODU OPTKRIVANJA SPOMENIKA GROGU SAVI VLADISLAVIĆU

novi dokumenti

VAŠE carsko veličanstvo, ako vam Šveđani traže jednu oblast, vi njima tražite tri, da biste dobili dve - mudro je savetovao ruskog cara Petra Velikog u Petrogradu, posle pobede Rusa kod Poltave, a uoči pregovora sa Šveđanima, početkom 18. veka, grof Sava Vladislavić.

Ovaj uman i obrazovan Hercegovac iz Gacka imao je neverovatno bogatu biografiju, a njegovoj presudnoj ulozi u vaspostavljanju rusko-srpskih odnosa se u poslednje vreme sve češće vraćaju i Rusi i Srbi. S velikim razlozima. Jer, grof Sava Vladislavić (1668 - 1738) Raguzinski (nadimak dobio zbog školovanja u Dubrovniku), bio je prvi srpski diplomata i prvi Srbin koji je zadobio poverenje Rusije i lično cara Petra Velikog, za oslobođenje srpstva na Balkanu.

U istoriji Rusije stigao je na još uglednije mesto. Uspelo mu je da za nepunih tridesetak godina 18. veka bude umešan u sve važne događaje ruskog carstva. Bio je jedan od najuglednijih i najbogatijih ljudi u to vreme u Rusiji. Zato i počiva u carskoj grobnici u Blagoveštenskoj crkvi Aleksandro-nevske lavre.

Sve to, nažalost, nije bilo dovoljno da u Rusiji i Srbiji ne bude - zaboravljen. Sredinom 18. veka, tek koju deceniju posle njegove smrti, sa Savinog počivališta u carskoj grobnici nestao je nadgrobni beleg, koji će biti vraćen tek ove godine, posle gotovo tri veka, zahvaljujući Novosađanki Mileni Tepavčević, profesorki ruskog jezika i potpredsedniku Društva srpsko-ruskog prijateljstva, ruskoj profesorki Ani Vasiljevnoj Zorini i Vasiliju Sokolovu, ruskom književniku i predsedniku Odbora za obeležavanje 340. godišnjice rođenja i 270. godišnjice smrti grofa Vladislavića.

MADA je grof Vladislavić imao život dostojan najuzbudljivijeg filmskog junaka, u Srbiji je malo ko čuo za njega, sve do 1940. godine, kada je književnik i diplomata Jovan Dučić, potomak Savinog rođenog brata Duke, objavio knjigu "Grof Sava Vladislavić". Dučić je punih devet godina sakupljao fragmente o životu slavnog pretka po arhivima u Dubrovniku, Veneciji, Moskvi, Helsinkiju, Bukureštu i Beogradu....

Sjajni poznavalac unutrašnje i spoljne politike, Sava Vladislavić u tančine je izučio ruske dvorske tajne i obezbedio sebi trajno mesto u ruskoj istoriji. Zaključio je vojni savez sa knezom Moldavije u Jašiju, mir sa sultanom na Prutu, konkordat sa papom u Rimu i pakt o definitivnom, i danas važećem, razgraničenju sa Kinom u Pekingu.

U elitnom ruskom časopisu "Tajni dokumenti", 3. marta ove godine objavljen je, do sada nepoznat detalj iz života grofa Vladislavića. Tvrdi se, naime, da je on bio osnivač ruske obaveštajne službe!

Navodi se i podatak da je "za crnomorski obaveštajni rad" Vladislavić dobijao apanažu od 325 rubalja godišnje. Petar Veliki poklonio mu je dvorac u Moskvi, na reci Pokrovka, i pravo slobodne trgovine na deset godina. Povelja je, nedugo zatim, produžena na neograničeno vreme.

Poslednjih godina života, slomljen smrću svoje tri kćeri, Vladislavić je u Sibiru dobio pravo da osnuje grad Troickosavski. Podigao je tamo hram, nazvavši ga crkva Svetog Save srpskog Nemanjića.

- Odista je za nas Srbe uzbudljivo kada pomislimo koliko je u ovom darovitom Hercegovcu stalno živela i radila srpska misao - napisao je 1940. godine Jovan Dučić u svojoj knjizi "Grof Sava Vladislavić", ostavljajući nam u amanet da ovog velikog sunarodnika nikada ne predamo zaboravu. Velikog pisca, nažalost, nismo poslušali.

NA Savin nagovor, car Petar Veliki, početkom 18. veka, poslao je u Sremske Karlovce prvu gramatiku i bukvar, koje je u budući centar srpske duhovnosti doneo učitelj Suvorov. To je označilo nastanak prve slovenske škole u Sremskim Karlovcima, čiji će se žitelji ove godine odužiti postavljanjem spomenika grofu Vladislaviću.

FILM o grofu Vladislaviću priprema se u Rusiji. Predsednik Odbora za obeležavanje jubileja, književnik Vasilij Sokolov, zamolio je novosadsku profesorku Milenu Tepavčević da pošalje fotografiju Mikija Manojlovića. Naš poznati glumac nedavno je u Moskvi završio film o Tolstoju, a Rusima se učinilo da bi on najbolje mogao da odglumi slavnog grofa.

KAO ruski izaslanik u Vatikanu, Vladislavić je uspeo da na području Litvanije pronađe mošti značajne katoličke svetice. U znak zahvalnosti, kardinal mu je darivao skulpturu "Tavričevske Venere". To je i danas jedan od najvrednijih eksponata u Ermitažu.

Jovanka SIMIĆ, 08.03.2008