ŠTA JE MILADINA ZOTOVIĆA VRATILO
U SELO IZ KOGA JE KAO MLADIĆ OTIŠAO
samo MI JE ovdje lijepo
Zotovići iz
Domaševa od propadanja otimaju svoju starinu. U kući u kojoj je najvjerovatnije
živio i legendarni Kara-Petar a možda i njegov sin knez Zot - a koja je
pretvorena u porodični muzej - danas se ispisuje sve ono što je u sjećanju
doteklo do našeg doba...
Miladin Zotović danas može da kaže da je spokojan i sretan čovjek. Sav radni vijek proveo je u Beogradu, dobro osmotrio i razabrao koliko ljudski trud vrijedi, sveo račune, i vratio se u rodno Domaševo.
Živi u staroj kući Zotovića, koja je, uglavnom zahvaljujući njegovom bratu Momčilu, koji je danas u Americi, istovremeno i porodični muzej.
Ovo dalje što pišemo nije epilog stare slave i starog vremena, jer Miladin ni u Domaševu - iako je u mirovini - ne miruje. Wegov rad o istoriji porodice Zotović već je ukoričen, mećutim, Miladin još uvijek nešto sabira, promatra i dodaje...
Naravno, Domaševu ga je vratila nostalgija...
- Imao sam teško ali lijepo djetinjstvo. Vremenom, potire se ono što je bilo ružno. Ono lijepo me vratilo...
To lijepo nije ga vratilo ni u Trebinje ni u Hercegovinu, nego baš u Domaševo, u onu stopu iz koje je krenuo. Grad ga uopšte ne interesuje. Zato i kaže...
- Meni je samo ovdje, u Domaševu, lijepo.
Miladin je Domaševo napustio sticajem nemilih porodičnih ogađaja...
- Otac mi je umro kad sam imao sedam godina. Kasnije i majka. Tako, kuća se zatvorila. Četvororazrednu osnovnu školu završio sam u Domaševu, dalje do osmog razreda išao sam u školu na Barama. Poslije, nastavio sam u Trebinjskoj giimnaziji. Diplomirao sam daleko od Hercegovine, u Nišu. Sve naredne decenijie proveo sam u Beogradu. Gotovo sav život radio sam u ugostiteljstvu.
Ne pričamo o tom dugom vremenu. Miladin je svih tih godina imao i druge interese i druge preokupacije. U Domaševo nije dolazio ni povremeno, na odmor. Sjeća se tačno, od 1964. do 1978. nijednom nije bio u rodnom kraju.
Zašto, samo Miladin zna. Jedan od razloga sigurno je bio i u činjenici da nije imao gdje da se vrati, jer je stara kuća već bila pala.
Kasnije, događaji kreću drugim pravcem. Kod Miladina se javila zasićenost velikim gradom, a dolazi i vrijeme kad će njegov brat Momčilo iz Amerika zapeti da se stara kuća obnovi, kuća o kojoj je Glas Trebinja ostavio bilješku 1961. godine, ističući da je jedina stara porodična kuća koja je ostala netaknuta...
Pošto je vrijeme kuću taknulo, a njeni se ukućani razmiljeli po svijetu, izgledalo je logično (kao što se, po pravilu, desilo na većini sličnih mjesta) da se starina prepusti potpunom zaboravu.
Ipak, desilo se supotno. Zotovići nisu obnovili samo kuću, nego i jedno viševjekovno predanje, koje u tvrdim koricama sada miruje pod novim krovom...
Inače, prostrana kuća, koliko znamo, građena je oko 1750. godine. U kakvim okolnostima, teško je rekonstruisati. Zna se da su Zotovići imali imanja na više strana. Pored ostalog, i u ljubinjskom Krajpolju i u Zagori, a o Viduši da ne govorimo...
- Naš legendarni predak zvao se Kara-Petar. To je vjerovatno bio otac kneza Zota. U “Onomatološkim prilozima” SANU navodi se da je kod Petrove crkve u Domaševu sahranjen knez Zot, sin kneza Petra, predak današnje porodice Zotović, gdje i danas postoji veliki kameni krst sa pentagramom. Na krstu piše: “A se leži knez Zot, sin kneza Petra. Leže v leto ZPŽ=7080 (tj. 1572)...
Miladin nam kaže da se u dubrovačkim arhivskim spisima Zotovići prvi put pominju 1313. godine. Kasnije, u 17. vijeku, pominje se u Crnoj Gopri spuški beg Zotović, a jedna ugledna podgorička porodica dovodi se u narodnom predanju u vezu sa Zotovićima. Pretpostavlja se da se sa ovog područja iselio jedan dio bratstva. Jedan od Zotovića s tog područja zvao se Petar Zot. Kasnije, Miladin je tragao za značenjem riječi zot i došao do odgovora da na arbanaškom zot znači gospodin.
U 18. vijeku Zotovići u hercegovini već su rod sa imenom, ugledom, i dugom tradicijom. (Godine 1705. “vladika Nektarie Zotovič Trebinac” poklanja ikonu trebinjskom manastiru.)
- U literaturi je zabilježeno - piše Miladin u porodičnoj monografiji - da su Zotovići naselili Mušiće u opštini Domaševo. Za turskog zemana u narodu je ustaljen naziv za opštinu bio knežina ili javta. Naziv javta se određivao prema imenima porodica, odnosno prema prezimenima kneževa tih javta. Tako je, među tri javte na području Qubomira, postojala i Zotovića javta. .
I u crkvenim knjigama zabilježeno je da su Zotovići najstariji stanovnici Domaševa. Kao starjenici, spominju se i Radići iz Podprisoja.
Prema predanju, Radići su odselili jer je turska vlast načula da imaju mnogo novca, pa ih je počela šikanirati (“reketirati”, kako bi se danas reklo).
Inače, navodi se u knjizi, Zotovići su do okupacije bili jedna od najčuvenijih i najpoštovanijih porodica i među muslimanima i među hrišćanima. Uvijek je neko od njihova roda morao biti sveštenik, a bilo je i vladika Zotovića.
Među kneževima spominje se Petar, Zot, Tomaš (po kome je možda Domaševo dobilo ime), Milija, Miloš, Vujadin, Boško, zatim kapetan Jovan, mitropolit Nektarije, kaluđer Dionisije (Dmitar), kaluđer Nektarije, iguman manastira Duži Hristifor...
Interesantno je da su zadugo Zotovići imali i zajedničku zemlju...
- U Zotovića u Domaševu ima zajedničkih njiva za koje se upravo ne zna ko ih obrađuje. To su njive u Viduši, koje su od sela udaljene dva i tri sata, i po brdu razbacane. Njih može uzorati svaki Zotović i s njih rod sam pobrati. Ako ih neki drugi Zotović dogodine uzore, niko mu ne može to braniti i onda on sam nosi rod s njih. Neke se od tijeh njiva vrlo rijetko i obrađuju: većinom po više godina leže neobrađene i neuzorane.
Agrarni zakon iz 1859. godine predviđao je da aga mora sagraditi kuću svom kmetu. Mnogi begovi su tako svoje čardake na čitlucima predali kmetovima. Istina, ispisano je u jednom starijem izdanju, i prije toga neke imućnije porodice (kao Zotovići u Qubomiru i Gaćine na Mekoj Grudi) imale su kule ili čardake, koji su bili podignuti po ugledu na Turke...
MILADIN je, dakle, došao da otvori staru kuću i osvježi narodno predanje. Sada, kaže, malo “raduka” oko nje, i dovršava knjigu o svom rodu. Ne može i neće reći reći da je opsjednut tim poslom, ali ne krije da obožava priče i legende...
- Dobro ih pamtim. Upamtio sam i one što sam slušao kao dijete, od starijih. Pokušavam nekako da prozrem u staro vrijeme.
Inače, Miladin nije čovjek koji prihvata sve zdravo za gotovo. On zna kako radi narodna mašta, zna kako se priče kroz narod pronose i prenose. Zato dosta čita, i nanovo provjerava. Wegova namjera je da u bukvalnom smislu od zaborava spasi sve što se spasiti može, i da potomstvu preda ono do čega je svojim umom i svojom maštom dokučio.
- Jedva sam čekao penziju da se vratim u Domaševo. Ovdje malo radim, ponešto pišem, a ponekad i zaguslam.
U Beogradu je samo dva zimska mjeseca, sve ostalo u Domaševu.
Pod krovom koji se bog zna koliko puta do danas obnavljao...
M.N.
KULA U KRAJPOLJU
Jevto Dedijer u svojim knjigama takođe je zabilježio da su Zotovići živjeli u Krajpolju...
“Prije naseljenja današnjih porodica, živio je u Krajpolju Zotović, a imao je tu u Ljubinju kulu. Wemu je pripadalo Donje Krajpolje tj. Donje Podvornice, a Gornje je kupio Serdarević od Bakibegovića za zobnicu pleta. Zotovića kula i danas se dobro održala u Krajpolju.”
kara-petar
- Karapetar je imao veliku stoku u Viduši prenosi nam Miladin staru narodnu priču - imao je i svoje čobane. Jednom, na badnje jutro zapade snijeg, pa Karapetar ode da obiđe svoje ljude. U popasno doba zateče čobane u kolibama kako drobe hljeb u mlijeko i pjevaju: “Križaj sitno, nek je pitno, nek krepaju Karapetra Zotovića ovce”. Karapetar se naljuti, isuka sablju i sve ih posiječe. Priča kaže da su mu turske vlasti za krvninu uzele imanja u Krajpolju. On se tada vratio u Domaševo, u nastavio da živi u ovoj kući, koja je sada kao neki muzej.
- Poslije je valjda Kara-Petar išao na šišano kumstvo u Qubinje. Kod age zaklali su pijevca, i tu je Karapetar noćio. Kad je ustao, kuma mu peškir poškropi krvlju i tako mu dade znak da mu prijeti opasnost. On na to nije obraćao pažnju, pa ga agini ljudi ubije zbog onih čobana koje je on posjekao u Viduši.
Zotovići su po njegovo tijelo otišli u Qubinje, i sahranili ga kod ili u crkvi Sv. Petra na ulazu u Domaševo.
UZ POSJETU LOGORU MAMULA
da li su spiskovi konaČni
Italijanska administracija bila je nepouzdana, kasnije korekture nepotpune, tako da ni danas sa 100-postotnom sigurnošću ne možemo biti sigurni da li je spisak zatočenih konačan?!
Od Predsjedništva SUBNOR-a i Odjeljenja za boračo-invalidsku zaštitu Opštine Trebinje, dobili smo obaviještenje da se 12. 09. 2009. godine (subota) organizuje posjeta bivšem zatočeničkom logoru na ostrvu Mamula na ulazu u Bokokotorski zaliv. Na ovaj način, obavještavaju se bivši logoraši, njihove potomci i ostali građani da se prijave do 01. 09. 2009. godine u Odjeljenje za boračko-invalidsku zaštitu opštine Trebinje neposredno ili na telefon 226-458. U obaviještenju se naglašava da je prevoz od Trebinja do Herceg Novog organizovan i besplatan, kao i prevoz brodom od Herceg Novog do ostrva Mamula. Polazak iz Trebinja je u 8 časova ispred hotela Leotar.
Uz ovaj poziv dobili smo i konačni spisak zatočenika ovog logora. Taj spisak se prvi put objavljuje u integralnom obliku.
U propratnom pismu ističe se da su se mnogi autori bavili pitanjem broja zatočenih, ali se niko nije upuštao u dublja istraživanja.
Istraživanjima u arhivima, ističe se u ovom dokumentu, došlo se do potpunijeg uvida, iako nikakvih službenih izvora nema.
U Arhivu Jugoslavije i Arhivu Vojno-istorijskog instituta (citiramo) našli smo mjesečne izvještaje komande logora Mamula, na osnovu kojih su vršena trebovanja namirnica, ali takvi spiskovi za zatočene u logoru Prevlaka nisu pronađeni.
- Naišli smo na spiskove koje su sastavljale komande jednog ili drugog logora prilikom grupnog ili pojedinačnog sprovođenja zatočenih iz jednog u drugi logor, zatim spiskove otpuštenih kućama, upućenih u bolnicu i slično, ali svi ti spiskovi su bili parcijalni.
Zbog toga, napominje autor, obratio sam se za pomoć Opštinskom odboru SUBNOR-a Herceg-Novi, koji se zatim obratio SUBNOR-ima zavičajnih opština zatočenih, sa molbom da dostave spiskove onih lica sa svoje teritorije, koji su u toku Drugog svjetskog rata bili internirani u logore Mamula i Prevlaka.
Prilikom organizovanja susreta bivših zatočenika u tvrđavi Mamula, 4. jula 1975. godine, Opštinski odbor SUBNOR-a Herceg-Novi se istom molbom preko dnevnih listova obratio bivšim zatočenicima. Dobijeni podaci su zatim u saradnji sa opštinskim SUBNOR-ima, sastavljani i provjeravani.
Odbor za pripremu naučnog skupa na temu. “Logori i zatvori u Boki Kotorskoj i Bokelji u zatvorima i logorima van Boke 1941-1945”, koji je održan u Herceg-Novom 20-21. decembra 1985. godine, obratio se opštinskim SUBNOR-ima radi popune i provjere pomenutih spiskova. Opštinski odbori SUBNOR-a: Bileća, Dubrovnik, Imotski, Ploče, Korčula, Qubuški, Mostar, Tivat i Trebinje su tada izvršili ispravke i dopune na dostavljenim im spiskovima, dok od opštinskih odbora SUBNOR-a: Budva, Gacko, Makarska, Nevesinje i Vrgorac, tada nijesu dobijeni odgovori.
- Za provjeru i dopunu pomenutih spiskova korišćen je i popis 423 logoraša, logora Mamula, kojeg je sačinio neki bivši logoraš toga logora a Arhivu Herceg-Novog dostavio Opštinski odbor SUBNOR-a Dubrovnik, 17. novembra1964. godine.
Na osnovu dostavljenih i u arhivima pronađenih spiskova i podataka sastavljen je priloženi spisak bivših zatočenika logora Mamula i Prevlaka, čije je konačno redigovanje izvršila viši arhivista Marija Crnić - Pejović.
No, problemi sa spiskovima i dalje ostaju prvenstveno zato što su Italijani naša imena pisali na svoj način, a drugo, i zato što se udate žene često pojavljuju sa svojim djevojačkim prezimenima. Kod pojedih zatočenica je, umjesto imena oca, upisano ime muža.
Bilo je slučajeva da se jedno lice nađe na više spiskova, a najčešće na spisku zavičajne opštine i one u kojoj je prilikom sastavljanja spiska, živjelo.
Naravno, u spiskovima su i imena onih zatočenika koji su se u toku italijanske okupacije, odnosno aneksije, zatekli u Boki, a koja su porijeklom iz drugih krajeva zemlje. (Tu se radilo uglavnom o radnicima i pripadnicima Kraljevske jugoslovenske vojske).
Redakcija Glasa Trebinja objavljuje spisak u namjeri da se konačno uklone sve greške. Dok smo pripremali tekst za štampu, naišli smo na desetine grešaka. Otklonili smo samo one za koje smo pretpostavili da su nastale u prekucavanju...
Spisak za Opštinu Trebinje, koga čitaocima dajemo na uvid, izgleda ovako...
1. Aleksić Vase Danica
2. Aleksić Vase Stane
3. Arslanagić Hasana
Mustafa
4. Bašić Toma Obren
5. Bašić Tome Pero
6. Bašić Obrena Petar
7. Bogdanović Sima Slavka
8. Bogdanović Joka Stane
9. Bratić Vasa Radojka
10. Bratić Riste Vaso
11. Brković Ilije Gavrilo
12. Brković Špire Stevo
13. Budalica Zaima Asim
14. Budalica Mahmuda Arifa
15. Budalica Zaima Azema
16. Budalica Šućre Hamid
17. Budalica Zaima Kasim
18. Budalica Halida Zaim
19. Budalica Dafera
Memnuna
20. Ćenanović Maha Murat
21. Ćeranić Laze Bosiljka
22. Ðurić Boža Rajko
23. Čučković Filipa Miloš
24. Denda Luke Plana
25. Dizdarević Mehmeda Ibro
26. Dragoljević Riste Danica
27. Dragoljević Riste Milan
28. Dučić Aćima Vlado
29. Ðerić Nikole Ana
30. Ðerić Riste Darinka
31. Ðerić Riste Mara
32. Ðerić Riste Simo
33. Ðurasović Pera Ilija
34. Džodžo Glige Stana
35. Forkapić Luke Vlado
36. Galeb Radule Mara
37. Gadža Joša Gospava
38. Gadža Tomica Mirko
39. Gadža Mije Tomica
40. Gerun Toda Mara
41. Gerun Mihajila Risto
42. Gerun Rista Stana
43. Gerun Jova Šćepo
44. Grkavac Vase Maksim
45. Gudelj Obrena Jovanka
46. Gudelj Nikole Milivoj
47. Hadžiahmetović Mehmeda
Asim
48. Hadžiahmetović Muha
Ahmet
49. Hadžiahmetović Džafera
Hadžera
50. Hadžović Sabita Ejub
51. Hadžović Zahira Fazlija
52. Hadžović Zahira Salko
53. Hadžović Derviša Safet
54. Hadžović Džafera Šućro
55. Hadžović Sulje Zarifa
56. Hasanefendić Fazlije
Enisa
57. Ilić Riste Branko
58. Ilić Hamze Memnuna
59. Ivanković Ðorđija Stana
60. Ivanković Nikole Vido
61. Kapetanović Mustafe
Sulejman
62. Kapidžić Abaza Šućro
63. Kapor Milana Lazo
64. Kisin Jovana Milan
65. Klepić Milana Ana
66. Klimović Pere Milan
67. Kojović Spase Ðorđijo
68. Kovač Vukana Ðuro
69. Kovač Ðure Jovan
70. Kovač Pere Jovo
71. Kovač Mitra Mićo
72. Kovač Mitra Milan
73. Kovačević Mina
74. Kovačević Stevana Vukan
75. Kraljević Jovice Cvijeta
76. Krčum Koste Dušan
77. Krunić Ðura Ðurđa
78. Krunić Sime Ratko
79. Krunić Sime Vitomir
80. Kukurić Ðure Ilija
81. Kulaš Jova Dušan
82. Kurtović Tripa Mara
83. Kržić Bože Cvijeta
84. Lambeta Alekse Ðetko
85. Lambeta Jova Jovan
86. Lambeta Mitra Mitar
87. Lučić Mija Špiro
88. Qubibratić Petra Savo
89. Marić Vula Veljko
90. Marković Riste Tomo
91. Medar Mija Božo
92. Mićunović Obrena Qubica
93. Milanković Marka Živko
94. Miliša Spasa Dimitrije
95. Milanović Jakova Desa
96. Miljević Ðure Jovo
97. Miljević Stevana Miljenko
98. Miljević Rista Pero
99. Miljević Jovana Risto
100. Mirak Sime Nada
101. Misita Riste Ilija
102. Misita Stevana Risto
103. Mucović Šćepa Milenko
104. Ninković Ćetka Savo
105. Novaković Jove Darinka
106. Paranos Riste Ðuro
107. Paranos Ðoka Gligo
108. Paranos Ðure Ilija
109. Parijez Lake Risto
110. Pejović Vase Saveta
111. Petijević Vuke Aneta
112. Petijević Trifka Anđelko
113. Petijević Obrena Gavrilo
114. Petijević Vasa Obren
115. Petijević Trifka Radojka
116. Petković Todora Milan
117. Pičeta Dušana Čedo
118. Pičeta Pera Gojko
112. Pičeta Riste Milan
120. Pičeta Pere Mirko
121. Pičeta Milana Veljko
122. Pidžula Save Slobodan
123. Pravica Jovice Ðorđo
124. Pravica Rista Milica
125. Pribišić Ilije Mara
126. Pribišić Luke Mijo
127. Putica Mića Stevan
128. Radanović Obrena Vlado
129. Raičević Rista Darinka
130. Raičević Lake Dobrila
131. Raičević Riste Lako
132. Raičević Lake Nevenka
133. Raičević Lake Vasiljka
134. Radoičić Sime Mirko
135. Radoičić Ilije Zorka
136. Radonja Riste Danilo
137. Radonja Riste Mijo
138. Radonja Jovana Vaso
139. Ramić Avde Mušan
140. Ratković Jovana Dragica
141. Ratković Aćima Mare
142. Ratković Aćima Ratko
143. Rašević Bože Dragoljub
144. Rašević Pere Ljuba
145. Redžo Jovanović Obrena
Jovo
146. Rosić Trifka Mirko
147. Rosić Trifka Vlado
147. Sarajlić Almase Ešref
149. Savičić Bože Milan
150. Simović Dimitrije Wegosava
151. Simović Dimitrije Persa
152. Skulić Paja Jovo
153. Spahović Alije Alija
154. Spahović Hamze Ibrahim
155. Sparavalo Vase Simo
156. Sredanović Dušana Gavrilo
157. Stanković Pere Jovo
158. Šakotić Lazara Vukosava
159. Šegrš Nikole Božica
160. Šegrt Riste Obren
161. Šegrt Nikole Saveta
162. Šegrt Obrena Simana
163. Šegrt Tome Sava
164. Šero Miće Nikola
165. Šero Miće Savo
166. Škrivan Šćepa Risto
167. Tarana Vase Vaso
168. Vučić Gligora Mihajlo
169. Vučurević Ðura Anđe
170. Vučurević Marka Jovanka
171. Vučurević Trifka Radoslav
172. Vučurević Marka Uroš
173. Vukalović Nikole Luka
174. Zakari Ljube Anton
175. Zerdo Ilije Dušan
176. Zerdo Pere Milutin-Milan
177. Zerdo Ðure Vukan
178. Zubčević Muje Mehmed
179. Zubčević Mehmeda Muhamed
180. Zubčević Muhameda
Mustafa-Mujo
181. Zubčević Junuza Sevda.
Napomena:
U radu Veljka Marića, “Mamula i Mamulaši”, Zbornik radova Zatvori i logori u Boki Kotorskoj i Bokelji u zatvorima i logorima van Boke 1941-1945, Titograd, 1987., data su imena Trebinjaca koji su sa Mamule i Prevlake odvedeni u Visko-Udine. U tom spisku se nalaze dva logoraša kojih nema u spisku dobijenom od Saveza boraca, odnosno u ovom spisku. To su Vukalović Luke Plana i Spahović Hamze Memnuna.
Redakcija G.T.
hercegovaČke porodice U HERCEG – NOVOM
VLADISLAVIĆI
Piše Goran Ž. Komar
Pripadnici bratstva znamenitog hercegovačkog grofa Save, u velikom broju obreli su se u Novome, u Boki, nakon pohare njihovih staništa u Jaseniku kod Gacka.
Međutim, davno smo pokazali, Vladislavići su u novskom kraju živjeli mnogo ranije, a sigurno odmah nakon mletačko-savezničkog zauzimanja ovoga grada 1687. godine. U prvoj mletačkoj zemljišnoj knjizi dovršenoj 1690. g., upisan je kao posjednik u selu Kameno Miho Vladislavić.
Kada je književnik Jovan Dučić objavio svoje djelo o grofu Savi, jedina znatnija opštinska arhiva koja mu iz nepoznatih razloga nije bila dostupna, je arhiva Topaljske komunitadi, to jest Mletački arhiv u gradu Novom.
Upravo fondovi u arhivima grada Novog kazuju o ozbiljnoj koncentraciji pripadnika ove familije u Novome. Politički format grofa Save, njegovo djelovanje i uloga diplomate u vrijeme Petra Velikog ni slučajno nije precijenjena, a danas se može kazati da određeni periodi u životu ovoga političara nisu osvjetljeni. Ne samo djetinjstvo, već i razdoblje u kojem Sava boravi na tlu Italije, krećući se između Rima, Venecije i Dubrovnika, te Novoga (1716 - 1722). U to vrijeme u Novome je već duže živjela njegova majka Simana Lukina koju je Sava na proputovanju kroz Novi, nakon kratkoga boravka u Dubrovniku na izmaku mletačko - turskog rata (1714 - 1718), odveo u Petrograd.
Kao kaluđerica Teofana, ona je sahranjena kraj sina u crkvi Aleksandronevskog manastira. U rodu Vladislavića, nastanjenih u Novome, javila se još jedna kaluđerica Teofana, žena Živka, pogubljenog u hercegovačkom ustanku 1711. godine. Ova žena je 1735. godine načinila spisak prćije za udaju njezine unuke Stane, kćeri pokojnoga Sima Vladislavića.
Teofana se pominje i 1753. godine kao žena Živkova, a takođe, iste godine, pominje se i njezina nasljednica Anastasija pokojnoga Ilije Jovovića Stratimirovića. Namjera grofa Save da majku sahrani u Novome je očigledna jer u crkvi Svetoga Đorđa na Toploj leži grob sa natpisom na ruskom i latinskom jeziku sa imenom grofice Teofane, a druga grobna ploča, gotovo istovjetna, namijenjena samom Savi, leži na ulazu u Veliku Svetouspensku crkvu manastira Savina.
O VladislaviĆima u Boki pisao je pop Savo Nakićenović (1913), Maksim Zloković (1973) i G. Komar (2006) na temelju arhive manastira Savina. Jako vrijedne priloge pružio je i Dušan Sindik (1980).
Moja istraživanja u arhivima grada Novog, donijela su tokom 2001. godine određena saznanja na koja sam u više navrata skretao pažnju. Naime, prilikom prevođenja zbirke čitulja novskih familija koje se čuvaju u manastirskoj arhivi, priredio sam i objavio (2001) familijarni pomenik savinsko - topaljskog vojvode i epitropa manastira Savina Nikolaja Živkovića. U tome času nisam uočio nikakavu moguću paralelu prema bratstvu Vladislavića. Dvije godine kasnije, u manastirskoj arhivi, pronašao sam jedan list na kojem je ispisana čitulja Mateja Pavlovog Vladislaviča, utvrdivši da je skoro identična sa prethodnom. Otvorilo je to jedno veoma zanimljivo i podsticajno polje istraživanja, jer su, u Novome tokom 18. vijeka, živjeli i paštrovski pomorski trgovci Živkovići. Javila se, naravno, pomisao na naslijeđe Živka Vladislavića, i moguće, formiranje i utvrđivanje patronimikona nakon tragične pogibije Živkove koja je i kod grofa Save ostavila težak lični teret.
Čitulju familije Mateja Vladislavića ispisao je, kao prepis, jeromonah savinski Teodosije koji se potpisao kao ''Teodosije Savinac''. On je pripadao porodici Vladojevića iz hercegnovskog sela Podi. Čitulju kapetana Nikolaja Živkovića ispisao je nepoznati sastavljač i ona je identična prethodnoj.
Ono što je kod obje čitulje privuklo pažnju su imena dvojice arhijereja Srpske Pravoslavne Crkve kojima obje čitulje započinju. Stoji doslovno: Arhijereja Stefana, a zatim: Arhijereja Simeona. Budući da se uz poslednja ženska imena u ovim čituljama vežu godine iz druge polovine 18. vijeka, moguće je okvirno datiranje prvih imena u 17. vijek.
Osim toga, gledajući kataloge hercegovačkih mitropolita, moguće je dokučiti da je ''Arhijerej Simeon'' zapravo hercegovački mitropolit Simeon I koji se pominje 1613. godine, poznat kao veliki ktitor i priložnik srpskih manastira. Po njegovome naređenju je 1615. godine sazdan srebrni kivot sa kubetima za manastir Tvrdoš koji je prenešen u Savinu i koji se i sada tamo čuva.
I grof Sava je bio vezan za Novi. Darivao je knjige i utvari crkovne Sabornoj crkvi Sv. Spasa na Toploj koju su za vrijeme vladike Savatija Ruđića Qubibratića sagradili Hercegovci iz Popova polja i Trebinja. Ovim člankom ne mogu zaobići i tvrdnju novskog pisca Toma Krstovog Popovića (1924) da je grof Sava rođen na Bajeru u Herceg - Novom.
Matej Pavlov je, kao i Mojsej Jovanov, pripadao najsnažnijoj srpskoj emigraciji u Rusiji prve polovine 18. vijeka. Taj ruski, bokeški kontingent je jedna od najzanimljivijih i visokih tačaka i dometa novske i uopšte hercegovačke istorije 18. vijeka. Sasvim je moguće da je ovaj krug formiran oko grofa Save i pukovnika Miloradovića. I članovi bratstva Vladislavića prisutni su u Petrogradu. I Matej i Mojsej boravili su povremeno u Novome i putem posrednika kupovali određene zemljišne posjede u ovome gradu. Sredinom vijeka, kupovali su kuće i dućane na Toploj, administrativnom središtu Topaljske komunitadi, ali i baštine u Kutima, Ratiševini i Podima.
U Rusiji je sredinom vijeka umro konte Jovan Vladislavić a za skrbnika njegove ostavštine određen je Jovan Lučić iz Dubrovnika. U Novome se čuva niz dokumenata o poslovnim akcijama Mojseja, Mateja i Marka Vladislavića.
Tokom prve polovine 18. vijeka u selu Kameno živio je Petar sin Mihaila Vladislavića, kao i Akim i Miho. Zanimljivo je ovo rano prisustvo Vladislavića u Kamenome, planinskom selu iznad Novoga. Pored ove hercegovačke familije ovdje su odavna živjeli i Vitkovići, grupisani oko drevne srednjevjekovne crkve Sv. Đorđa na Vitkovića njivi (Vlajovini). Do polovine vijeka u dokumentima se pominje i Ilija Vladislavić iz Novoga. Takođe, Stjepan Vladislavić sa Poda, sela pomorskih trgovaca. U polovini 18. vijeka na Toploj je živjela Ana Vladislavić udata za Stratimirovića. Ova Ana, ili Stana kako se pominje u ispravama, ako bi to bila ista ličnost, imala je sina Sava.
Zanimljivo je da se Vladislavići u Novome vežu uz sela Kameno, Podi i gradsko naselje Srbina koje leži uz Kanli kulu. Ovdje je grof Sava 1718. godine počeo gradnju porodične kuće.
Među poslednjim Vladislavićima u Novome je Jevrosima udata Laketić koja je učestvovala u osnivanju fondacije za prvu srpsku pomorsku školu u Srbini u Novome osnovanu u vrijeme austrougarske okupacije. U njezinoj kući je radila ova škola koja, sa njenim zbirkama, predstavlja i jezgru hercegnovskog muzeja i biblioteke.
Istorija novskih Vladislavića ilustruje iznova visoki potencijal istočnohercegovačkih rodova koji su se podizali na svom novskom pragu i odlazili u veliki svijet. Prof. V. Grigorovič pisao je 1876. godine u znatnom i temeljnom učešću novskih Srba u gradnji ruske trgovačke mornarice. Svi, skoro svi, ovi rodovi, potekli su iz istočne Hercegovine.
KARAVANSARAJI I HANOVI U ISTOČNOJ HERCEGOVINI NA KARAVANSKOM PUTU DUBROVNIK - CARIGRAD (1)
Karavansaraj porodice Kuljak u Trebinju
Na ledini uz lijevu obalu rijeke Trebišnjice, ispred karavansaraja i kuće Kuljaka (Aleksića), redovno su odsjedali dubrovački karavani na putu za Carigrad još od 16. vijeka i ranije.
U prizemlju karavansaraja su sagrađene četiri štale za konje i na spratu četiri sobe za spavanje. Ispred karavansaraja je veliko dvorište i velika livada pored rijeke sa pitkom vodom.
U literaturi nije opisan karavansaraj (konačište) porodice Kuljak u starom Trebinju. Ova starsjedilačka porodica bavila se zemljoradnjom i kiridžijskim poslovima na relaciji karavanskog puta Dubrovnik - Foča.
Ovaj karavansaraj (konačište) ne spominje ni H. Kreševljaković u publikaciji “Hanovi i karavansaraji u Bosni i Hercegovini” Sarajevo 1957 g. Ne postoje tačni podaci kada je ovaj objekat sagrađen. Sigurno je da je postojao u osamaestom vijeku, odnosno, prije pada Dubrovačke Republike 1804 g.
Dolaskom Turaka u naše krajeve, donešena je i njihova tradicija izgradnje karavansaraja, hanova, menzulana, bezistana, imareta i kafana.
Karavansaraji su najčešće vezani za urbana naselja kasabe ili palanke. To su građevine pravougaone osnove na sprat sa većim dvorištem. U njihovom prizemlju su bile prostorije za utovar i istovar robe, magacini, radionice, štale za konje i prostorije drugih ekonomskih sadržaja. Na spratu su bile sobe za putnike.
Hanovi su skromnije građevine od karavansaraja, ali su poneki od njih imali bolji komfor. Hanom se nazivao svaki specijalizovani objekat na drumovima ili u naseljima koji je služio putnicima za odmor i kao konačište.
Menzulane su poštanske stanice duž glavnih saobraćajnih pravaca na kojima su carski tatari (ulaci) mijenjali konje. Menzulane su ponekad bile samostalni objekti, a u nekim slučajevima zajedno sa hanovima i mehanama,
Musafirhana je kuća ili odaja za goste i putnike namjernike. Bezistan je trgovina pod krovom, dio trga pod krovom.
Imaret je javna građevina, gostionica, menza gdje se hrane đaci i gdje se dijele životne namirnice sirotinji i putnicima.
Kafane su ugostiteljski objekti koje su Turci donijeli u Evropu. U Beogradu na Dorćolu je postojala kafana oko 1523 godine, u Sarajevu 1592 g., u Londonu 1652 g., u Beču 1683 g., a u Lajpcigu 1694 g.
Putopisac Lefevre, sekretar barona Sancya 1611 g., kada je putovao sa karavanom iz Dubrovnika u Carigrad, u Prokuplju je opisao doživljaj iz kafane u starom Prokuplju današnjoj Tabak Mahali.
Tako Lefevre piše...
Ispred jednog dućana, ispod strehe koja se nadnosila iznad ulice, naišli smo na 10-12 muškaraca koji su pušili duhan i pili neku crnu vodu koju su nazivali kahvom. Ova kahva je tako vruća da jako peče usta, pa je stoga i srču po malo krajem usana. Oni ostadoše tu sve do noći. Sjutradan ujutro mi ih zatekosmo na istom mjestu kamo bijahu došli vrlo rano...” (Tatjana Kuljak, Dubrovačka kolonija u Prokuplju, TOK, 39(2006)102-109.).
Očigledno da se u Evropi u to vrijeme nije pila crna kafa u kafanama, salonima i po domaćinstvima. Danas su u kafanama svi i stari i mladi, jer su kafane po pravilu svratišta za odmor i okrepljenje.
Prema definiciji i namjeni građevinskih objekata izgrađenih u vrijeme Otomanskog Carstva u našim krajevima konačištu porodice Kuljak upotpunosti odgovara naziv karavansaraja koji je bio namijenjen putnicima, trgovcima, manjim karavanima na putu Dubrovnik - Carigrad. U njemu su mogli da borave, prenoće i jedu uz punu zaštitu od razbojnika i hajduka.
U drugoj polovini 16. i prvoj polovini 17. vijeka značajno je porastao promet robe karavanskom trgovinom na relaciji Dubrovnik - Carigrad. Porastao je broj dubrovačkih trgovinskih kolonija i broj karavansaraja i hanova na “Dubrovačkom drumu”.
Porodica Kuljak sagradila je karavansaraj (konačište) u Trebinju na lokaciji pored najstarije kuće Kuljaka, gdje su redovno odsjedali dubrovački karavani na putu Dubrovnik Carigrad.
U prizemlju karavansaraja su sagrađene četiri štale za konje i na spratu četiri sobe za spavanje. Ispred karavansaraja je veliko dvorište i velika livada pored rijeke sa pitkom vodom. Karavansaraj porodice Kuljak po kvalitetu objekata i udobnosti smještaja bio je mnogo bolji od karavansaraja opisanih i fotografisanih u publikaciji H. Kreševljakovića. Jedino se han u Kiseljaku u vlasništvu Đorđija Sjeranovića koji je, istina, kasnije sagrađen mogao po kvalitetu i komforu ravnati sa konačištem porodice Kuljak.
Na ledini uz lijevu obalu rijeke Trebišnjice, ispred ovog karavansaraja i kuće Kuljaka (Aleksića), redovno su odsjedali dubrovački karavani na putu za Carigrad još od 16. vijeka i ranije.
Francuski putopisac Lefevre 10 i 11 avgusta 1611 godine, opisao je i boravak karavana u Trebinju na ledini pored rijeke Trebišnjice, koja nosi ime tog naselja.
Toponimi Vrećevina ispred karavansaraja (konačišta) Kuljak i guvno (koje odavno ne postoji) ispred pojate porodice Kuljak označavaju lokalitete na kojima su se nekada obavljali poslovi po kojima su dobili te nazive. Ovi lokaliteti su i danas zadržali te nazive kod stanovnika Pridvoraca.
Toponim “Vrećevina” je savremeni naziv placa ispred zapadne kapije konačišta (hana, karavansaraja) danas stambene kuće porodice Kuljak u selu Pridvorci. Ovaj toponim označava mjesto na kom su se se skidale vreće sa osamarenih konja. Natovareni konji nisu mogli ući kroz vrata u štale (pojate) unutar konačišta, pa su se tovari sa vrećama istovarali ispred zapadne kapije konačišta na lokalitetu koji danas nosi ime VREĆEVINA.
Nakon pada Dubrovačke republike 1804. godine na ovoj ledini je izgrađena džamija i uređeno mezarje.
Oko džamije i mezarja i danas su vrti porodice Kuljak.
Na desnoj obali Trebišnjice u Starim Baščama, nizvodno oko 150 metara od mezarja, je stara napuštena vodenica porodice Kuljak izgrađena na kraškoj jami.
Vodenica je bila na desnoj obali Trebišnjice u Trebinjskom polju (koje je velika ada tj. Ostrvo). U to vrijeme na rijeci nije bilo mostova i skakala pa se žito i brašno u vrećama prenosilo lađom do mlina.
Na lijevoj obali Trebišnjice, naspram mlina, i danas postoje omeđine objekta sa kemenim stepeništem sa alkama u zidu za vezivanje lađa. Zidovi su zarasli u bršljan pa se na fotografiji ne vide alke za vezanje lađa.) Koncem osamnaestog vijeka porodice Ćatović i Bračković izgradile su mlinove oko 400-500 metara uzvodno, na lijevoj obali Trebišnjice u Barama ispod kuća porodice Bojanić.
Na 30 metara uzvodno od džamije, na obali Trebišnjice, u vrtima porodice Kuljak postoji zaostala “kulina” od dolapa za navodnjavanje vrta...
Aleksandar S. Kuljak