TREBAJU LI NAM POŽARI ILI NEKE DRUGE NEDAĆE DA BI VIDJELI ŠTA IMAMO

kamen za utvrĐivanje poloŽaja
 

Kako stvari trenutno stoje, o našim stećcima brinuće se unesCo, a možda i mi sami?!

Zašto je to tako?

Zašto su drugačiju odluku, u zgodnim prilikama, donijele opštine Qubinje i Bileća, i svoje stećke sakupile i postavile u sred grada?!

Trenutno, postoji i finansijski i institucionalni okvir da se stećci zaštite i prezentiraju.

Koji je slijedeći potez nadležnih?

Stećci su opet u žarištu kulturnih zbivanja. Tri događaja podstakla su debatu o stećcima. Prvo, javila su se nova naučna saznanja i/ili osvjetljenja stećaka kao istorijskog bh, ali ne samo bh. fenomena, zatim stvoren je institucionalni okvir za njihovu zaštitu, a zatim, donesena je odluka da se stećci kandiduju za listu svjetske baštine.

Idemo redom, prvo je pažnju izazvala zaista reprezentativno uređena monografija “Stećci” čiji je autor istoričar dr Dubravko Lovrenović. Urednik ovog luksuznog izdanja Željko Ivanković, prilikom promocije, podsjetio je  da u posljednjih  30 godina nije napisana nijedna knjiga vezana za stećke, “čime je važnost izdavanja te fotomonografije izašle u izdanju sarajevskog RABIC-a, još veća”.

LovrenoviĆ, uz ostalo, u ovoj monografiji govori o vezi stećaka i kulture umiranja, ali, istovremeno, odbacuje pokušaje svojatanja stećaka od “ovih i onih”, poručujući da su stećci interkonfesionalni te da pod njima počivaju i katolici, i pravoslavci, i bogumili i dr.

“Steći su”, piše Lovrenović, “najmističniji fenomen srednjovjekovlja na ovom prostoru”, a komentatori njegovog rada donose jednu novu paralelu - misterij njihovog porijekla ekvivalentan je  pitanju templara na Zapadu.

Svojatanje stećaka počinje krajem 19. vijeka, i tada je ustoličena teza da su stećci bogumilska tvorevina. Naravno, Lovrenović nije napisao ovaj rad samo da bi osporio te teze, nego da bi otvorio i neka nova pitanja i, kako je zapaženo, nove perspektive u istraživanjima.

Prema jednom popisu iz 1980. godine na području BiH postoji oko 60.000 stećaka, u Hrvatskoj oko 5.000, u Srbiji oko 4.000 a u Crnoj Gori oko 2500.

Niko nigdje ne zna tačan broj jer stećci nigdje nisu do kraja istraženi. Mi u Trebinju znamo da ih je po okolnim selima više stotina, teško da se što detaljnije može reći, iako su ljudi iz Muzeja Hercegovine ubilježili gotovo sve značajnije lokacije.

Stručna javnost zalaže se za novi popis stećaka, ali i za novu ocjenu njihovog aktuelnog stanja. Oni koji su i dalje na otvorenom, a takvih je najviše, da ne kažemo da su u takvom statusu gotovo svi stećci, lagano postaju amorfni, na njima je sve teže raspoznati crtež ili ornament, a o čitanju onog što je na njima napisano još teže može da se govori.

Interesantno je da je jedan od najmarkantnijih amblema BiH, koga podjednako cijene sve nacije, izložen jednom takvom samorušilačkom nemaru.

Interesantno je i to da o stećcima mnogo ne misle ni oni koji ih smatraju najmoćnijim vizuelnim i kulturnim pa i politi;kim simbolom Bosne.

Artificijelne nekropole u Bileći i Qubinju, u neku ruku djeluju kao sretna greška, jer spašavanje stećaka u oba slučaja išlo je bez ikakvog (političkog) vjetra u leđa.

Stećci u Hercegovini imali su sreće i u toku rata. Sve vojske, uglavnom su prema njima sačuvale minimalni pijetet. Kao presedan spominje se Kupres gdje je uništen veći broj stećaka.

U svom novom radu koga pominjemo, Lovrenović je nastojao da podvuče crtu pod ono što je do sada urađeno. Tri godine radio je na ovoj monografiji i konačno donio je zaključak da stećci imaju kulturološki potencijal koji izlazi iz standardnih okvira.

Jedan takav zaključak bio je uvod u novi potez. Paralelno sa pojavom Lovrenovićeve knjige, stećci su kandidovani na UNESCO-listu kulturne baštine.

Sporazum o kandidaturi stećaka na listu svjetske baštine objavljen je 30. 1. 2009. godine, ali nije značajno samo to. Uz ovaj projekat aktuelni su i drugi projekti a i čitav niza kulturnih inicijativa koje svima koji se bave zaštitom stećaka otvara nove mogućnosti.

Da podsjetimo da je promovisan Regionalni program zaštite kulturnog i prirodnog naslijeđa za Jugoistočnu Evropu, zatim Plan integrisanog projekta rehabilitacije, odnosno Procjena arhitektonskog i arheološkog naslijeđa (IRPP/SAAH).

Regionalni program obuhvatio je Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Bugarsku, Hrvatsku, Kosovo, Rumuniju, Srbiju, Crnu Goru i Bivšu Jugoslavensku Republiku Makedoniju.

Program, koji i prostorno kao da je pozicioniran za projekte tipa zaštite stećaka, sastoji se od više komponenti:  uspostava odgovarajućeg zakonskog okvira, administrativne reforme; inventarisanje i dokumntacija; formulisanje strategije razvoja; upravljanje naslijeđem: i, na kraju, što je najvažnije - konzervacija spomenika na najsavremeniji i najefikasnuiji način.

Šta sve to praktično znači?

Prvo, to da onaj koji uđe u ovaj projekat, neće ostati sam, i sigurno neće lutati, jer će na raspolaganju imati stručnu, a, najvjerovatnije, i finansijsku potporu.

Zašto se onda u Trebinju čeka?

Zašto se ne pristupi sanaciji i prezentaciji.

Zašto se ne uradi bar onoliko koliko su uradile opštine Bileća i Qubinje?

Zašto u gradu nemamo nekropolu koja bi pokazala sa kakvim kulturnim blagom raspolažemo u ovom kulturnom sgmentu?!

Naravno, na ovakva pitanja može se odgovoriti onih eliminatornim nema se para, ali, ako je činjenica da se moraju tražiti razvojni supstituti za industrijske pogone koji su se pogasili jedan za drugim, zar je odgovor nema se para ono što danas može proći, pogotovo ako nam za ovakve poslove para mnogo i ne treba, jer ih nude drugi?!

Da li će, dakle, i pored institucionalnih okvira koji postoje, ova mogućnost biti prećutana ili skinuta sa dnevnog reda, ostaje da se vidi?!

Do tada, bar kad prolazimo kroz Bileću ili Qubinje, nešto će nas podsjećati na jednu dragocjenu mogućnost koju nismo iskoristili...

Za kraj samo nekoliko rečenica studenata Građevinskog fakulteta u Mostaru koji su se bavili zaštitom nekropole Radimlja...

“Tijekom  ovog  zajedničkog  rada  nastojali  smo  napisati  nešto  što  će  biti  ujedno  i  podstrek  svima  nama  da  uradimo  ono  što  je  u  našoj  moći  da  sačuvamo  spomenike  toliko  stoljeća  stare  za  buduće  generacije. Te  da  i  njima  omogućimo  upoznavanje  svoje  prošlosti  s  već  napola  uništenih  reljefa. A znamo  koliko  je  važno  znati  tko  si  i  gdje  pripadaš, te  da  samo  tada  možeš  nastaviti  graditi  sadašnjost  i  vjerovati  u  budućnost. I  sami  ćemo  nastojati  ostaviti  trag  iza  sebe, a  upitno  je  koliko  će  nam  to  uspjeti, pa  bar  onda  ne  uništavajmo  i  ne  podcjenjujmo  nastojanja  drugih. Na  kraju  možemo  se  samo  nadati  da  će  ovaj  rad  biti  shvaćen  kao  ozbiljan  poziv  za  pomoć”.

T.K.

kako se nekropole Štite

Postupak sanacije stećaka a i sličnih spomenika obično se sastoji iz tri faze...

Prva faza obuhvata pravnu zaštitu (uz ostalo, donosi se akt o zaštitnom pojasu da bi se ibjegla degradacija okolnog terena. U drugoj fazi, eliminiše se rastinje i sve ono što direktno ugrožava stećke.

U trećoj, veoma važnoj fazi teren se niveliše (zbog velike težine brojni stećci utonuli su u zemlju, ili su pokriveni nanosima. Dok se teren niveliše, sa stećaka se uklanja lišaj, mahovina itd. a obavlja se i čišćenje stećaka od organskih i anorganskih materija; sa posebnom pažnjom čiste se pukotivne.

U četvrtoj fazi saniraju se pukotine i stećci u cjelini. (Materijal ispune može da bude cementni mort sa posebnim dodacima sličnih termičko-mehaničkih svojstava kao kameni blok.)

U petoj fazi obavlja se uređenje i održavanje nekropole. Naravno, od novca zavisi šta će se uraditi, ali, više je nego izvjesno, samo natkriveni prostori obezbjeđuju trajnu zaštitu...