novi kulturni podsticaji

MIMO MATICE

(“Onomastika pridvoraca Trebinjskih”, Savo Pujić, Onomatološki prilozi XIX-XX, Beograd 2009.)

U Časopisu “Onomatološki prilozi” pojavio se još jedan interesantan rad Sava Pujića, koga sigurno sa radošću dočekuju svi oni koji se bave bilo kakvim ozbiljnijim studijem ovog dijela Hercegovine. Odgovor na pitanje zašto se autor bavi baš ovim dijelom regiona, ispisan je u nekoliko prvih (uvodnih) redova...

“Cilj ovog rada je da se prezentira onomastička građa manjeg dijela Trebinjskog polja, koja se po mnogim svojim karakteristikama znatno razlikuje od onomastike okolnih predjela. Za razliku od susjednih brdsko-planinskih područja, koja su obrađivana onomastički (Ljubomir, Površ, Lastva, Orahovac) i, naročito, antropogeografski (Šuma, Površ, Zupci, Popovo, Korjenići, Qubomir, Zavođe i uopšte Hercegovina kao cjelina), ovo kraško polje je ostalo nedodirnuto i u jednom i u drugom pogledu...”

Iako je do sada dosta toga napisano o Pridvorcima, u cjelini, izostali su sistematičniji radovi, oni koji u bilo kojoj disciplini stavljaju stvari na svoje mjesto, ili bar u aktivan početni položaj sa koga izvjesnije može da se ide u nove studije i nova istraživanja.

Ovaj rad tako je, kako i sam Pujić primjećuje, “prvi pokušaj da se sa sinhronijskog i, po mogućnosti, dijahronijskog aspekta što više imena ljudi, lokaliteta i artefakata sakupi, sistematizuje i ukratko definiše, kao i da se da opšti pogled na tu problematiku”. Otud, možemo slobodno dodati, na njegovu potencijalnu i veoma inspirativnu multidisciplinarnost unaprijed se može računati, pogotovo kada se ima u vidu da su i Pujićevi onomastički indeksi ne samo dragocjeni, nego, Trebinjcima pogotovo, izuzetno zanimljivi za čitanje (antroponimi, mikrotoponimi posebno).

U slučaju ovih drugih, mikrotoponima, ovaj rad od prvorazrednog je značaja, jer, zbog raznih diskontinuiteta, mikrotoponimi trebinjskih sela polagano tonu u zaborav (tako, mikrotoponimijska građa pojedinih, odavno napuštenih sela u opštini danas može da se nađe, naravno veoma oskudno, samo na mapama, ili, u boljem slučaju, u novinskim člancima).

U ovom radu Pujić je obuvatio područje sadašnje Mjesne zajednice Pridvorci (sela: Pridvorci, Todorići, Aleksina Međa). U uvodnom, opštem dijelu, opisao je položaj i geomorfološke odlike područja; zatim saobraćaj; prošlost; privredu; stanovništvo; duhovnost, obrazovanje i kulturu; jezik; mikrotoponimiju; antroponimiju...

U drugom, posebnom dijelu, istom metodologijom, Pujić je obradio sva tri sela posebno. Kako nam kolektivno pamćenje izmiče ili blijedi, fragmenti u kojima su sa izuzetnom obavještenošću i empirijom opisane sve porodice sa ovog područja, čini se veoma značajnim (ponajvše zato što su pisani izvori oskudni, a pamćenje, čak i ono porodično, sve kraće i siromašnije).

Kako je ovaj rad eminento istraživačkog karaktera, Pujić se služio i predanjem, i svojim pamćenjem, i saopštenjima svojima savremenika, i, za naše uslove, prilično opsežnom literaturom (u samim citatima zabilježeno je pedesetak izvora).

Posebna vrijednost ovog rada su demokgrafske rekonstrukcije i pregledi. Naime, Pujić je za sva sela dao istorijski pregled kretanja stanovništva (broj domaćinstava, naseljene kuće, broj stanovnika). U slučaju Pridvoraca i Aleksine Međe taj pregled započinje 1469. godine, a prvi demografski zapis o Todorićima javlja se mnogo kasnije, tek 1857. godine.

U Čitavom nizu vispreno probranih detalja Pujić donosi značajne refleksije sintetičkog tipa, utemeljene na svom poznavanju zavičajnog ambijenta, ali i dublja osvjetljenja koja otvaraju nova pitanja za istraživače iz drugih oblasti (kakvo je, na primjer, ono o Stjepan Polju, koga donosimo na ovoj strani).

U cjelini, ovaj rad nanovo otvara i još jednom aktuelizuje ono staro pitanje - zašto ovakvih, fundamentalnih istraživanja nemamo više (ovaj upitnik podebljava i činjenica da je izvođenje onomastičkih istraživanja izuzetno jeftino); zašto se jednoj ovakvoj (temeljno značajnoj) kulturnoj temi ne prilazi sa više ambicije, sa više plana i više sistematičnosti; konačno - zašto jedan grad koji želi da postane grad kulture do fundamentalnih saznanja o sebi i o svom okruženju, zakonito i kao po nekom pravilu, dolazi zahvaljujući radovima koji se javljaju izvan opšte kulturne matice, sporadično i uglavnom zahvaljujući entuzijazmu i nesvakidašnjem trudu, a najčešće i žrtvi pojedinaca?!

N. MARIĆ

STJEPAN POLJE

Među neidentifikovanim srednjovjekovnim imenima naselja u trebinjskom kraju, pretpostavljenom ranijem imenu sela na mjestu Pridvoraca najviše bi odgovaralo Stjepanje Polje ili Sveti Stefan (trebinjski), iz više razloga. U istorijskim izvorima iz XIV i XV vijeka pominje se "naselje Sveti Stefan Trebinjski, nazivano katkad Stjepan-Polje, koje leži 'ad paregium fluminis Tribigne' ili 'ad traiectum fluminis'. Ono je dobilo ime po mjesnoj crkvi Sv. Stefana, smještenoj kod prelaza rijeke Trebišnjice" (Tošić, 35). Poznato je da je u tom hramu služilo nekoliko sveštenika iz poznate trebinjske vlasteoske porodice: Tvrden Bogdanović od polovine 30-ih do polovine 60-ih godina XIV vijeka, zatim mnogo poznatiji njegov bratić Bogčin Stanislavić (Tošić, 115, 216) i na koncu Bogčinov sin Smoljan, koji se pominje u toj crkvi 1436. godine (Jireček II, 398).

Još veoma živo predanje o kuli/dvoru govori da je tu ranije bio manastir. Ta tvrdnja se potkrepljuje postojanjem krstionice, dobro očuvane okrugle kamenice, kao i već zatrpana dva Kaluđerska groba u samom dvorištu pomenutog zdanja. Navođenje još nekoliko mikrotoponima iz bliže okoline - Kaluđerska guvna, Kaluđersko kolo - slabi su argumenti za dokaz postojanja manastira na tom mjestu jer su objekti koje označavaju do agrarne reforme pripadali manastiru Duži, a ranije, najvjerovatnije, bližem Tvrdošu, dok nije razrušen krajem XVII vijeka. Ali nije isključeno da su ti posjedi (na-ravno ne i kolo iz novijeg vremena) prije obnove Tvrdoša, koja se pripisuje Hercegu Stjepanu (Janković, 21), pripadali pridvoračkom hramu. Pošto u kuli nisu imali sreće ni raniji vlasnici muslimani ni kasniji Srbi, vjeruje se da je ukleta jer je izgrađena na razrušenoj bogomolji. Stariji Pridvorčani tvrde da je manastir bio lociran nešto zapadnije, u Ćelovića kućama. Proricanje starih Pridvorčana, koje je kasnije obistinjeno, da će taj rod ostati bez muških potomaka jer je njihova velika kuća izgrađena od materijala iz ruševina neke crkve, takođe navodi na pomisao da je baš tu bilo svetilište o kojem govori legenda. Nije isključeno da je i u dvorskom kompleksu postojala kakva kapela. Malo dalje u polju prema Trebišnjici uzdiže se veliki stećak - Babin kamen. U vrijeme kolektivizacije, sredinom prošlog vijeka, razorano je zemljište oko njega, u koje nisu dirali ni raniji muslimanski ni kasniji srpski vlasnici. Tom prilikom izoravane su ljudske kosti, što govori da očuvani stećak nije bio usamljen grob, nego da je tu bila srednjovjekovna nekropola neke istaknute porodice. Wive ispod tog dijela sela nazivaju se Krsta. Poimenični popis iz 1475/77. ne pominje nikakav hram niti njegovo zemljište, ali navodi jednog od tadašnjih pridvoračkih stanovnika, vjerovatno kaluđera - Kalujor, kovač, čiji je brat bio Mileta (Aličić, 520). ;

Tristotinak metara od pomenute građevine, na obali Trebišnjice, na lokalitetu Lađe, gdje se i sad u obalnom zidu vide alke za vezivanje čamaca, do kraja 70-ih godina prošlog vijeka, do betoniranja riječnog korita, vidjeli su se ostaci drvenih stubova, na kojim je nekada postojao neupamćen most. Malo niže, preko dva već nepostojeća ostrvca, Velike i Male rakite, prela-zio je Gâz. Od tog prelaza preko rijeke, bilo mostovskog ili plovnog, na obje strane se pružaju poljski putevi - ulice, prema Pridvorcima Ravna ulica, a prema Zasadu Kriva ulica. Ovo bi mogao biti jedan od prelaza preko Trebišnjice na Dubrovačkom karavanskom putu, koji se u Trebinjskom polju račvao u više pravaca, zavisno od prohodnosti u pojedinim godišnjim dobima. U mikrotoponimu Šćepanove vrbe, kojim se označava dio lijeve obale na mjestu tog prelaza, možda je sačuvan trag Stjepan Polja.

Predanja o svetilištu, srednjovjekovna nekropola, prelazi preko rijeke i mikrotoponimi Šćepanove vrbe i Krsta, skoncentrisani na vrlo malom rastojanju, neodoljivo navode na pomisao da je tu bila crkva sv. Stefana i naselje nazvano po njoj, a ne u Donjim Policama, dva kilometra uzvodno na istoj obali Trebišnjice, ili u još bližem Starom gradu na suprotnoj obali, gdje istoričari obično lociraju pomenuti hram. Protivrječno pominjanje isklju-čivo crkve u istorijskim izvorima, a manastira u narodnom predanju, moglo bi se objasniti činjenicom da su značajni hramovi u narodnom zapamćenju "unapređivani" u manastire, poput obližnjeg Petrova manastira, koji se u srednjovjekovnim izvorima naziva i crkvom - ecclesia Sancti Petri di Campo i ecclesia Sancti Petri de Tribigna  (Tošić, 38). Ako bi se ta pretpostavka dokazala sigurnijim argumentima, onda bi se prvi pomen naselja na mjestu današnjih Pridvoraca mogao pomjeriti u dublju prošlost za više od sto godina.

(fragment, naslov G.T.)