novi broj časopisa tribunia

SREDNJEVJEKOVNA PRIJESTONICA

Podsjećajući (u posljednjem broju časopisa tribunia) da je u epohi Vojislavića Trebinje imalo vodeću ulogu među srpskim gradovima, MIlica i đorđe Janković lociraju poZiciju srednjevjekovnog Trebinja, ali postavljaju i pitanje gdje se nalazio dvorac kneževa (Vojislava) odnosno kraljeva (Radoslava), a i velikih župana (Dese)...

Novi broj časopisa  Tribunia, koji objavljuje priloge iz istorije, arheologije, etnologije, umjetnosti i kulture, u posljednjem 12. broju donosi niz inte­resantnih naučnih tekstova...

Čedomir Popović piše o velikoj gradini o Kolanjevićima, i time baca još jedan zrak svjetlosti na dolinu Trebišnjice koja je «bogata spomenicima iz svih istorijskih epoha i brojnim arheološkim lokalitetima, koji su nažalost ostali neistraženi».

Tokom rada na ovom lokalitetu u površinskom sloju pronađena je kamena figura «neobično orginalnog oblika i  nepoznate namjene» koju Popović, kako sam kaže, prezentira uz dosta opreza.Figuru čine dvije povezane kamene kugle. Ukoliko je ova figura rezultat ljudskog rada i obrade, rezonuje autor,  onda je to orginalna pojava u kamenoj plastici  kojoj analogije mogu da budu kamene figure iz Lepenskog vira ili kao neka nedovršena Vilensdorfska  venera.

Iznoseći sintezu dosadašnjih radova i mišljenja, i Gligor Samardžić piše o gomilama u Bilećkom kraju. Nasipanje nadgrobnih gomila, zaključuje Samardžić, vršilo se kao drevni običaj kojim se iskazivala počast pokojniku, ali i sa ciljem zaštite grobova. Oni koji su podizali takve gomile tim kamenjem su prinosili svojevrsnu žrtvu kojom su pred bogovima, na neki način, spašavali duše umrlih. Što se tiče rituala vezanih za sahranjivanje, do današnjeg dana sačuvao se običaj da prisutni prilikom ukopa bace na lijes pokojnika kamenčić ili grudvicu zemlje. Ovakve postupke dovodimo u vezu sa starim načinom ukopa, tj. nasipanjem nadgrobnih gomila, a to su radili svi prisutni u vrijeme ukopa kao i poslije.

Samradžić objelodanjuje i na brojna neslaganja u vezi gomila («u osnovi postoje tri oprečna  mišljenja. Prvo je da Sloveni nisu gradili gomile, a drugo je da su ih nasipali. Takođe, ovdje treba dati prostora i trećoj tezi da su Sloveni samo koristili ranije nasute gomile»).

Izuzetno je zanimljiv rad Milice i Đorđa Jankovića o Trebinju u periodu od 7. do 12.  vijeka. Pošto je Trebinje, kao glavni grad Travunije, imalo je značajnu ulogu u srpskoj srednjevekovnoj državi, nije nimalo čudno što je baš na na Crkvini «bio utvrđen dvor,  u Policama pored Trebišnjice crkva i groblje župana Travunije, a u Starom Gradu episkopski manastir, čiji je hram možda bio i saborna crkva Trebinja (Sveti Petar u Polju), po svoj prilici i grad u užem smislu, sa palatama».

Trebinje je, tvrde autori, bilo glavni grad Travunije, ali povremeno i prestono mjesto Srbije. Otud autori iskazuju čuđenje što ta činjenica nije adekvatnije vrednovana i što Trebinje nije potpunije arheološki istraženo, pa su mnoga pitanja ostala otvorena («gde se nalazio grad zabeležen u 10. stoleću, gde su dvorci vladara, gde je episkopska a gde saborna crkva?»

Na osnovu sondažnih iskopavanja Milica i Đorđe Janković konstatuju da su na padinama Crkvine očuvani ostaci srednjovekovnog gradskog naselja i crkava sa pratećim nekropolama, sa kojih potiču epigrafski spomenici od XII do XV vijeka.

«Na ogoljenom temenu brda, među stenama i smiljem kojim teren lagano obrasta, na površini tla, pronađeni su sitni ulomci grube grnčarije i fragmenti vizantijskih amfora. Usekom novoga puta, koji sa istočne strane prilazi vrhu nalazišta, presečeni su bedemi i kamenom zidani objekti. Staro utvrđenje da se naslutiti i u konfiguraciji terena u vidu prstenova koji se spuštaju do Trebišnjice na severu, Trebinja na zapadu i naseljima na Gornjim i Donjim Policama ka jugu i istoku...»

Na jednom mjestu pronađen je ulomak vrata lonca i nešto krupniji dijelovi amfora. Takve amfore Đ. Odavić je našao i u Zasadu, a poznate su iz sloja sredine 9. stoleća u manastiru Ilovici na Prevlaci kod Tivta, i u Budvi.  

 «Prvo utvrđenje su osnovali domoroci, ali za sada je teško ustanoviti kada – najpre u vreme rimskih osvajanja negde pred kraj stare ere. Možda je ovde pružen poslednji otpor Rimljanima posle poraza kralja Gencija 173. stare ere, ili u Panonskom ustanku 6-9. g. posle Hrista. Ništa se ne može reći o bedemima tog prvog utvrđenja. Nikakvih indicija nema o postojanju rimskog utvrđenja ili naselja na Crkvini tokom 1-3. veka. Prvi bedemi od kamena i krečnog maltera mogli su biti izgrađeni početkom Velike seobe naroda, odnosno oko kraja 4. stoleća. U 4-6. stoleću naselja se premeštaju na povoljnija mesta za odbranu, zbog zaštite od germanskih plemena koja su se bavila pljačkom u Rimskom carstvu.»

Autori tvrde da su i temelji Starog Grada stariji nego što se obično smatra...

«Ispred Osman pašine džamije bila je postavljena arheološka sonda 2001. godine; u njoj je otkriven sklop zidova dubine preko 2 m, među kojima kao da je bilo nadgrobnih ploča (obaveštenje A. Ratkovića). Ima podataka da u Starom Gradu postoje grobnice ispunjene kostima. U šutu jedne od džamija nađen je deo portala od porfira neke monumentalne crkve, koji deluje romanički. Danas se čuva u Muzeju Hercegovine u Trebinju. Sve ovo ukazuje na postojanje najmanje jedne velike crkve u Starom Gradu, uz koju se dugo sahranjivalo. Pored toga, u nekoliko zgrada nalaze se kameni venci, ugrađeni u zidove i spolja i iznutra, koji su jednaki onima u trikonhalnom hramu Petro-Pavlovog manastira, iz ranovizantijskog doba. Nije bez značaja ni to što je na stenama između Trebišnjice i Muzeja Hercegovine pronađen deo miljokaza sa natpisom (obaveštenje Đ. Odavića), koji svedoči ne samo o rimskom putu, već i o nekoj stanici koja se tu nalazila, o nekom važnom reperu na putu koji je povezivao Dubrovnik (Laus) i glavni put Salona – Skadar preko Ljubomira. Po svoj prilici Stari Grad leži na rimskim temeljima, kojih za sada nema na Crkvini ni na Policama.»

Pitajući se gdje se nalazilo sjedište Travunijske episkopije, koja se spominje od 11. stoljeća, autori predlažu da se nanovo razmotri pozicija crkve Svetog Petra u Polju.

«Tu je i Tvrdoš, ne manjeg značaja, sa grobom barem jednog episkopa iz doba do 12. stoleća, i u kome su, po predanju, krunisana tri srpska kralja.  Nije slučajno što je u Tvrdošu kasnije uspostavljeno sedište mitropolije, koje živi do kraja 17. stoleća, i što je tada manastir nosio ime Trebinja... Raspolažemo svedočanstvima o velikom grupisanju arheoloških građevina 7-12. stoleća u Trebinju i oko njega, a neke građevine imaju prestoni sadržaj.»

Podsjećajući da je u epohi Vojislavića Trebinje imalo vodeću ulogu među srpskim gradovima, autori se pitaju gdje se nalazio dvorac kneževa (Vojislava) odnosno kraljeva (Radoslava), a i velikih župana (Dese), kakav mu je bio položaj prema episkopskom sedištu.

«Treba pretpostaviti», bilježimo i jednu uvjerljivu pretpostavku, «da nije bio na istom mestu gde i dvor župana, a to bi moglo biti i na Policama i u Starom Gradu. Može se sasvim pouzdano računati sa položajem episkopskog manastira 11-12. stoleća u Starom Gradu. Pošto je došlo do prelomnog razmimoilaženja između arhie­piskopije u Dubrovniku i Srbije pod kralje­vima Mihailom i Bodinom, tuđinski episkop je proteran, a potom je Travunija uključena u Zahumsku eparhiju. Zato se može pomišljati da je svetovna vlast preuzela manastirske zgrade, a da je hram nekadašnje episkopije postao saborna crkva Trebinja.»

Autori skreću pažnju na sličnost položaja Starog Grada sa obližnjim gradom Mičevcem, takođe nisko smještenim na desnoj obali Trebišnjice, ali sagrađenim u 14-15. vijeku...

«Čak se sličnost može videti i sa Trvdošem koji je utvrdio hercog Stjepan, a tu su i Mostaći, opet sa utvrđenjem pri reci. Čini se da je potreba za vodom uslovljavala nizak položaj utvrđenih mesta. To bi ukazivalo da su još pre Nemanjića utvrđenja Starog Grada štitila episkopiju, dvor, sabornu i druge crkve, varoš. U tom slučaju bi Stari Grad Trebinja potsećao na primorske gradove iz 10-12. stoleća, što je sasvim razumljivo. Neće biti iznenađenje ako se u Starom Gradu otkriju građevine korišćene u 7-9. stoleću, kao i one ranovizantijskog doba...»

Arheolog Mirko Babić donosi svoj isvještaj sa rekognosciranja srednjevjeko­vnih lokaliteta u Gacku, a  Marko Atlagić piše o porodicama Bošković, Ljubibratić, Filipović, Vladislavić, Miloradović i Vojnović, naravno - i o njihovim grbovima.

«Preci čuvenog Ruđera Boškovića nosili su prezime Podkravići, odnosno Padkrajčići, koji su se vrlo rano doselili u Orahov Do, gdje su se razmnožili kao Boškovići. I sam Nikola Bošković pre­selio se u Dubrovnik zbog trgovačkih poslova i to u službu Rada Getaldića. Getaldić ga šalje u Novi Pazar, da ga obuči među tamošnjim trgovcima. Iz Pazara, Nikola se vraća u Dubrovnik vrlo bogat. On je kao katolik, ne samo "srpski pisao", već kao Srbin interesovao se za prošlost svojih srpskih predaka. Zbog njegovog interesovanja za srpsku prošlost, Riđeputi, koji je sa Farlatijem i Kaletijem izdavao čuveno djelo u 8 svezaka "Illiricum sacrum", ga je zamolio da mu opiše srpske starine. Tako je nastao Nikolin spis "Relazione dei Monasterii della Provincia di Rassia" (Staroraška sjećanja).»

Autor nema podatke o tome kada su Boškovići dobili plemstvo, ali pretpo­stavlja da se to desilo 1595. godine kao Pokrajčići ili čak ranije.

Osim naučnika Ruđera Boškovića (astronom, fizičar, diplomata i pjesnik, autor poznate "Philosophiae naturalis theoria edžistentium"), Atlagić spominje i Boža Boškovića, rođenog u Dubrovniku 18.2.1815. (umro 3.1.1879)...

“Bio je veoma imućan i ugledan trgovac. Ostavio je dubravačkoj opštini 10.000 forinti za školovanje nezbrinute  djece "bez razlike vjere". Po njegovoj želji, 3.11.1879. osnivaju, sestra mu Marija, žena Teodora i brat Nikola žensku jednorazrednu školu za pravoslavne djevojke, tj. "Zakladu Bože Boškovića". .

Đorđe  i Radmila Ćapin izvještavajo o zaštitnom arheološkom iskoavanju ruševina crkve Sv. Petra u Trebesinu, Radmilo Pekić piše o istoriji Hercegovine u djelu akademika Bogumila Hrabaka, a sam Bogumil Hrabak u ovom broju Tribunie, sa kojom dugo sarađuje, javlja se radom o zajmoprimcima iz Trebinja u Dubrovniku od 1400. do 1600. godine.

Savo Pujić piše o svetilištima u Crnču u svjetlu mitoloških i toponoma­stičkih relikata.

«Po vjerovanju naših pradavnih predaka, bogovi  Bjelobog i Crnobog bili su, kao što im i imena kazuju, po svemu suprotstavljeni: prvi je imao stvaralačku moć, a drugi rušilačku snagu. Crnobogu je pripisivan svijet mrtvih i podzemlja, iz čega bi se moglo zaključiti da je Bjelobog bio solarno božanstvo. Nasuprot njihovoj oprečnosti,  Triglav kao da ih je neutralizovao i povezivao. Na kultnim kipovima  Baltičkih Slovena, predstavljan je sa tri glave, koje su simbolizovale njegovu vlast nad zemljom, nebom i paklom. Kod Južnih Slovena bio je poznat pod imenom Trojan .

Iako  je milenijumska erozija  drugdje većinom pomutila tu prvobitno jasno uočljivu liniju gubitkom jednog ili više članova, ili pak njihovom deformacijom, u trebinjskom slučaju ona je gotovo sasvim očuvana, izuzev neznatnog prilagođavanja srednjeg člana južnoslovenskim prilikama. Naš tročlani niz Crnač – Trojičina glavica – Bijelač potpuno je saglasan sa navedenim mnogobožačkim trojstvom: mjesta označena imenima izvedenim od naziva kontrastnih boja  smještena su na suprotnim krajevima trebinjske kotline, a Trojičina glavica  se nalazi  na sredokraći koja ih spaja... Ime dijela Volujca Trojičina glavica nastalo je u vezi sa  hristijanizacijom pretposta­vljenog mnogobožačkog imena Trojanova glavica.

Takva podudarnost složenog opšteslo­venskog tvorbenog modela sa njegovom realizacijom na jugozapadnoj međi slove­nskog prostora ne ostavlja nikakve sumnje da je u Crnču bilo kultno mjesto Crnoboga, mitološkog gospodara podzemlja.

Zanimljivo je da se uz sva tri pominjana lokaliteta nalaze veoma stara hrišćanska svetilišta: Petro-Pavlov manastirski kompleks u Crnču,  Tvrdoš u neposrednoj blizini Bioča, a na Trojičinoj glavici crkvica sv. Trojice, za koju se zna da je obnavljana još i u 17. vijeku. Ova činjenica otvara pitanje: šta je čemu prethodilo – slovenska mnogobožačka kultna mjesta hrišćanskim svetilištima, ili obratno?, čemu bi u prilog govorili arheološki nalazi hrišćanskih hramova iz četvrtog vijeka u Tvrdošu i Petrovom manastiru.

Bojan Novaković u najnovjiem broju časopisa Tribunia razmatra toponomastičke tragove feudalnih društvenih odnosa na primjeru župe Onogošt. U antroponimskim nazivima zemljišnih kompleksa nalazi osnov da utvrdi tragove nekadašnjih vlastelinstava, pošto su u srednjem vijeku na državnom zemljištu, ili na zemljištu koje je pripadalo vladaru, darovnicama osnivana bilo svjetovna bilo crkvena vlastelinstva.

Živojin Andrejić donosi novu građu za razrješavanje starih rasprava o krunisanju sugubim vencem bosanskog kralja Tvrtka I.  Naime, autor dokazuje da je ban Tvrtko I «prvo morao biti krunisan za  kralja Bosne, a potom za kralja Srblja u Mileševi kod Trebinja i time se izražava saglasnost sa onim shvatanjima koja tvrde da je Orbini napravio grešku u tumačenju izvora koje je koristio».

«Iz svih analiza radova koji su se bavili ovim pitanjem i razmatranja koja sintetišu određene anticipacije može se zaključiti da je Tvrtko I postao bosanski ban 1354. godine na saboru u Milama – Mile­ševi kod grada Visoko, a tu se krunisao i za kralja Bosne, 1376. godine. Za kralja Srbljem, a ne Srbije, proglašen je na prostorima srpske zemlje – Huma koje je zauzeo posle rasapa Nikole Altomanovića i rata sa Balšićima, na Dmitrovdan, 27. oktobra 1377. godine, najverovatnije u Mileševki kod Trebinja od strane mitropolita – bosanskog Ratka i monaha Sv. Grigorija.

Goran Ž. KOMAR piše o kapetanu Simu Milutinovu (Magazinoviću) iz trebinjske Slivnice koji je postao prvi izborni kapetan topaljske komunitadi.

”On je učinio napor da se ova opština ustroji prema odluci i šemi koja je određena naredbom mletačkog dužda Jovana Kornara iz 14. jula 1718. godine. On je nosilac političke odbrane autonomnog statusa komunitadi, jedan od dvojice glavnih ktitora novske Saborne crkve. On je potpisnik prvog sačuvanog Pravilnika ove opštine, dakle, prvog, da kažemo riječima današnjeg vremena, njezina Statuta. Prvog sačuvanog modernog zakona njenoga. Na tome zakonu podizaće se Topa­ljska opština kroz doba venecijanske dominacije. I kada poslije toga stignu najznatnija, žrtve­na djela novskih Srba, gradnjom Ve­like crkve mana­stira Savina, opet će ta djela ponijeti jedan od Magazina, Simov bratučed, arhimandrit savinski, Danilo Jovanov Rajović...”

Miloš Radić piše o previdima Svetislava Vulo­vića vezanim za sliku «Herce­govački osvetnik» Đure Jakšića a Zoran Mijanović o Srpsko-pravo­slavnoj osnovnoj školi u Trebinju.

Kako nisu, sa­čuvani sigurni podaci o godini osnivanja prve srpske osnovne škole u Trebinju, kao ni podaci o njenoj lokaciji, autor je u ovom članku ukazao na moguću godinu osnivanja prve svjetovne Srpsko-pra­voslavne osno­vne škole u Trebinju, a markirao je i okolnosti u kojima je škola nastala...

«Ustanak Srba 1875. godine u Hercegovini unijeće nov momenat u kulturnu istoriju Trebinja i okoline. Stanovništvo je masovno prelazilo u susjedne krajeve, koji su u to vrijeme bili pod dominacijom Austrougarske. Iseljavalo se, uglavnom, u Dalmaciju i Boku Kotorsku. Značajnu ulogu u širenju pismenosti i organizovanju nastave u zbjegovima imao je Jovo Perović, učitelj rodom iz Gorice kod Trebinja, zatim Prokopije Janković (zbjeg u Župi Dubrovačkoj), Kovačević Risto (zbjeg u Osojniku) i Petković Sava, učitelj iz Gorice (zbjeg u Bijeloj gori i Grahovu). Ustanici su posvetili punu pažnju školovanju mlađeg naraštaja.»

Mijanović piše i o pritisku na školu od strane vlasti, a konstatuje i da se broj đaka iz godine u godinu  smanjivao.

«Razlozi mogu biti različiti i o njima možemo samo nagađati, ali s obzirom na stalne pritiske tuđinske vlasti, materi­jalne uslove onoga vremena, realno je i bilo očekivati da se veliki broj djece ispisivao iz škole ili je uopšte nije ni pohađao, pogotovo djevojčice čiji se broj u školama drastično smanjivao da bi na kraju bilo samo tri u drugom razredu, dok u prvi razred 1889/90. nije upisana nijedna djevojčica».

U ovom broju po prvi put se javlja i Božana Đuzelović koja piše o speci­fičnostima i karakteristikama sela Uvjeća, dok Milorad Vukanović piše o Matici srpskoj u Dubrovniku i o Internaciji (naslov pod kojim je dr Frano Kulišić opisao hapšenja i zlostavljanja početkom Prvog svjetskog rata od strane austro-ugarske vlasti u Dubrovniku).

Te.O.

dubrovački krediti

Bogumil Hrabak informiše da je podatke o Trebinjcima u kreditnoj trgovini Dubrovčana dala specijali­stička monografija Slovenca Ignacija Vojea. U indeksu njegove knjige zabilježeni su Trebinjci na sedam mjesta, a statistički pregledi pominju jedan podatak iz 1393, potom 20 podataka za godine 1400-1464. (sa početkom u godini 1433.) i 44 podatka za vrijeme od 1450. do 1500.

«Iz izloženog pregleda se vidi da su se Trebinjci relativno kasno javili na dubrovačkom novčanom tržištu, i to ne zato što su imali vlastitih sre­dstava. Istina jedan pomen postoji iz 1394 godine, ali onda nastaje pauza za više od dvadeset godina. Čedrdesete i pedesete godine XV veka bile su vrlo dobre startne osnove za ulazak u promet dobara, pa su se javila 11 pozajmljivača koji su u susednom Dubrovniku podigli kredite sa preko sto dukata (dvojica čak preko 900 dukata).» 

Najveći broj Trebinjaca, napominje Hrabak, otisnuo se u poslove u prvo doba otomanske vladavine (do 1520. godine), kad su još uvaženi nasleđeni tržišni zakoni.

«Kad je sa sultanom Sulejmanom Veličanstvenim nastalo menjanje privrednog ambijenta, umesto tržišne nastala je državna diktirana privreda sa narhom (nametnutim cenama proi­zvoda na varoškim pijacama), sa za­branom prometa metalima, naredbenim kontingetima žitarica, vune stoke i u takvim uslovima su se Trebinjci kao i drugi u pokorenim zemljama povlačili iz prometa. U petoj deceniji XVI stoleća još se nekako taljigalo, ali kasnije slabo. U diktiranoj državnoj privredi Trebinjci nisu imali proizvode koje bi plasirali, a njihovo posredovanje u razmeni dobara je postalo ograničeno, kao i u slučaju drugih. Njihov poslovni vek nastaće tek sa poslednjim godinama XVII pa tokom  XVIII veka, kad se opšta društvena klima u velikom Osma­nlijskom carstvu počela menjati, pri­hvatanjem tržišne privrede...»

Samo u jednom slučaju Trebinjac je bio vjerovnik (Bogdan Pribilović), «koji je trebalo da za tri meseca primi od jednog iz Žrnovnice 40 perpera, nažalost, nije ih video».

«Trebinjci, posebno oni koji su se zadužili samo jednom, nisu izmirili svoj dug. Takvih je bilo manje kod onih koji su se zadužili više puta, jer to su bili ljudi od poslova. Takvi su bili: Vukac Branković, Vukašin Bogetić, Božićko Miobratović, Bogdan Pribi­salić, Radoje Miobratović-Dobrotić i Venijamin Radišić, pored ostalih iz grupe od 11 poslovnika.

ISTORIJSKO BLAGO U OPORUKAMA

Marijan Sivrić u posljednjem broju časopisa Tribunia piše o strukturi i sadržaju oporuka sa osvrtom na oporuke Trebinjaca do 1808. godine. U sažetku rada, kaže se da je autor «u ovom članku ukazao na porijeklo, primjenu i pravnu funkciju oporuke. Predočena je i unutrašnja struktura oporuke, njezina tri glavna dijela – uvod, dispozicija i završni dio. Ukazao je na vrste oporuka (pismena i usmena), i glavne institute oporuke (univerzalni nasljednik, epitropi), te na vrste oporučnih legata. Oporuke su ostavljali gotovo svi – domaći ljudi i stranci, posebno da bi razriješili za života nasljedne odnose. U drugom dijelu dat je osvrt na nekoliko oporuka osoba iz Trebinja i bliže okoline. Autor na kraju rada napominje da su oporuke «neiscrpno vrelo genealogija, demografskih prilika, vjerskog i crkvenog života, zanimanja, načina življenja i životnih navika, odijevanja, ukrašavanja tijela i odjeće, kućne opreme, posuđa, naoružanja, društvenog i materijalnog stanja pojedinca i zajednice, socijalne strukture i psiholoških stanja...