Tema broja/Glas Trebinja <995>  <30. april > 2010.

RAST MORTALITETA - DEMOGRAFSKA NUŽNOST ILI ZDRAVLJE U KRIZI

ŠTO NAS JE SVE MANJE?
 

ŠTA KAŽU BROJEVI -  U Matičnu knjigu umrlih u Trebinju u tri prijeratne godine (1988,1989. i 1990.) ukupno je upisana 681 osoba. Podaci koji se odnose na tri godine u periodu rata (1993, 1994. i 1995. godina) svjedoče da je taj broj prirodno, zbog okolnosti u kojima se tada živjelo i umiralo, bio nešto veći - i dostigao cifru 768. Međutim, posljednje tri godine (2007, 2008. i 2009.) u odnosu na dva prethodna uporedna perioda pokazuju priličan rast - umrle su čak 1204 osobe. 

Povod za ovu temu bila je tek pretpostavka koja, blagodareći činjenici da živimo na brdovitom Balkana, ne obećava mnogo više od nesigurnog koračanja kroz izmaglicu naslućivanja i neprovjerljivih tvrdnji.

Pošto bavljenje demografskim fenomenima u BiH - gdje se o stanovništvu govori uglavnom "odoka" i sa odsustvom konsenzusa - najviše naliči na analizovanje i strateško planiranje uz pomoć graha i kavenog toza, tako i naš mali prilog ovoj problematici, dodatno opterećen ozbiljnošću i osjetljivošću teme, zahtjeva visok stepen opreznosti, rezerve i uzdržavanja od zaključaka svake vrste.

Ali i pretpostavka mora imati neko uporište, a u ovom slučaju to je službena opštinska evidencija - u mjeri koliko svaka statistika, a  posebno ova nepotpuna, može biti pouzdan svjedok.

Da se danas u Trebinju češće umire potvrđuje nam Matična knjiga umrlih, koja posljednjih godina bilježi porast broja registrovanih slučajeva smrti, a uporedni pogled na predratne i ratne godine svjedoči da taj porast nije mali (npr. u 1989. godini evidentirane su 224 umrle osobe, dok je taj broj za 2007. iznosio 420).

Da budemo ubjedljiviji. U Matičnu knjigu umrlih u Trebinju u tri prijeratne godine (1988,1989. i 1990.) ukupno je upisana 681 osoba. Podaci koji se odnose na tri godine u periodu rata (1993, 1994. i 1995. godina) svjedoče da je taj broj prirodno, zbog okolnosti u kojima se tada živjelo i umiralo, bio nešto veći - i dostigao cifru 768. Međutim, posljednje tri godine (2007, 2008. i 2009.) u odnosu na dva prethodna uporedna perioda pokazuju priličan rast - umrle su čak 1204 osobe. 

Da li se Trebinje suočava sa zabrinjavajuće visokim porastom mortaliteta, ili je statistika i ovog puta bila putokaz za stranputice krivih zaključaka i interpretacija?

U službi matičara saznajemo da se evidencija Matične knjige umrlih odnosi samo na grad Trebinje, kao što i svaki mjesni ured u prigradskim i seoskim naseljima opštine posjeduje svoju evidenciju umrlih. Takođe, saznali smo da se u Matičnu knjigu umrlih Trebinja ne uspisuju samo Trebinjci, već da ona sadrži i imena onih koji su umrli na liječenju u trebinjskim zdravstvenim ustanovama.

Ove činjenice, međutim, ne relativizuju svjedočenje brojki, s obzirom da je i u usporednim godinama, prijeratnim i onim ratnim, praksa evidentiranja bila istovjetna. A brojevi se ipak prilično razlikuju. Nismo skloni uvjerenju da je jedina razlika u načinu evidentiranja - to što su u međuvremenu neki mjesni uredi opštine ugašeni, a umrli iz tih dijelova opštine danas se upisuju u centralnu evidenciju grada - mogla bitnije da utiče na postojeće uporedne razlike. Mjesni uredi se gase tamo gdje je depopulacija ušla u svoju posljednju fazu i kada na opustjelim područjima prosto nije bilo svrhe ni smisla održavati mjesni ured. Stoga, vjerujemo da je učešće upisanih sa tih područja u gradskoj evidenciji minimalno.

Tezu o povećanom mortalitetu ne osporava, čini se, ni mogućnost da je rast broja umrlih u upoređenim godinama ustvari tek prirodna posljedica povećanja ukupnog broja stanovnika. Odsustvo službenih podataka o broju stanovnika jednačinu stope mortaliteta danas čini nerješivom i uz pouzdanije podatke o broju umrlih od onih koje sadrži opštinska evidencija.

O stanju u predratnom vremenu svjedoči nam posljednji popis stanovništa iz 1991. godine, po kojem je Trebinje imalo nešto manje od 31 hiljade stanovnika. Danas je broj stanovnika naše opštine predmet procjena čije se vrijednosti razlikuju i prema onome ko procjenjuje i za koji posljeratni period to čini. Ono što je zajednički imenilac većine njih jesu vrijednosti koje govore o blagom povećanju broja stanovnika (u opštinskim dokumentima najčešća cifra je 33 hiljade).

Pažljivijim uvidom u analize aktuelnih demografskih kretanja  u Republici Srpskoj lako je doći do zaključka da priča u povećanom mortalitetu u Trebinju i nije neko otkriće.

Podaci o prirodnom kretanju stanovništva (Zavod za statistiku RS) svjedoče o kontinuitetu negativnog prirodnog priraštaja u Republici Srpskoj još od 2002. godine, a ovakav trend se ispoljava - ne samo u padu nataliteta (godišnja prosječna vrijednost u postratnom periodu 1996-2007. iznosi 8,4 promila), već i povećanoj stopi mortaliteta (godišnji prosjek u istom periodu 8,9 promila). Najnepovoljniji omjer komponenti prirodnog kretanja populacije zabilježen je u 2007. godini, kada je natalitet dotaknuo najnižu vrijednost možda u cijeloj istoriji ovih prostora - tek 7 promila, a iste godine stopa mortaliteta dostigla najvišu tačku posljednjih godina - čak 9,8 promila. Po popisu iz 1991. godine, stopa nataliteta u ondašnjoj BiH bila je 15,4 promila, uz nizak mortalitet od 6,7 promila.

U stručnim demografskim krugovima Republike Srpske rast opšte stope mortaliteta tumači se biološkim starenjem stanovištva.

Još na početku novog vijeka analize starosne strukture stanovništva Republike Srpske pokazale su prve značajnije indikacije starenja - veći udio u ukupnoj populaciji činilo je stanovništvo starije od 60 godina, od onog mlađeg od 16 godina.

Da će Republika Srpska postati "zemlja staraca",  ukoliko se hitno nešto ne preduzme, upozoravaju procjene demografa da je taj nesrazmjer u starosnoj strukturi danas, na kraju prve decenije ovog vijeka, još izraženiji. Kao ilustraciju - koliki bi udio najstarije populacije u našem stanovništvu mogao da bude već u doglednoj budućnosti - valja napomenuti da je po popisu iz 1954. godine (tada rođene generacije uskoro ulaze u najstarije životno doba) BiH krasila izuzetno visoka stopa nataliteta, više od četiri puta veća od današnjeg godišnjeg prosjeka (čak 38,5 promila).

U naučno-istraživačkoj studiji "Analiza demografske situacije i sprovođenja pronatalitetnih mjera i aktivnosti u RS"(2008.), grupe autora iz Savjeta za demografsku politiku RS, koja je rađena za potrebe strateškog planiranja u Ministarstvu za porodicu, omladinu i sport (Strategija razvoja porodice u RS 2010-2014.) navedeno je da je porast stope mortaliteta "u vezi sa povećanjem udjela najstarije populacije u ukupnom stanovništvu".

Dalje, na osnovu podataka za godinu 2007. (kada je zabilježena najveća stopa smrtnosti posljednjih godina) zaključuje se da je "prosječna starost pri umiranju kod žena 73,1, a kod muškaraca 67,4 godine, što je u skladu sa tendencijama produženja životnog vijeka stanovništva".

Osim konstante pada nataliteta, nepovoljnu starosnu strukturu stanovišta uslovljavaju i nepovoljni migracioni trendovi, koji su u Bosni i Hercegvini nepromjenljiva konstanta već posljednjih 40 godina. U kojoj su mjeri oni intenzivirani za vrijeme i nakon posljednjeg rata (a nema sumnje da jesu), možemo tek da nagađamo.

A migracije su, ako isključimo velika mehanička pomjeranja stanovništa uslijed ratnih dešavanja (izbjeglištvo i povratak), uglavnom ekonomske naravi, a ispoljavaju se istovremeno i kao one unutrašnjeg karaktera i kao iseljeništvo u druge zemlje. Nije potrebno posebno naglašavati da su ekonomske migracije isključivo vezane za mlađi i radnosposobni dio populacije, koji je ujedno i nosilac reproduktivnog potencijala.

U tom smislu, istočni i jugozapadni dio RS posebno se u ovoj Analizi izdvajaju kao područja emigracionog obilježja, što je jedan od razloga što danas "kraški prostori Istočne Hercegovine i jugozapad Banjalučke regije i planinski prostori imaju manji porast ili smanjanje broja stanovnika".

Neposredna iskustva sa tog kraškog prostora govore nam da za ovakav zaključak i nije potrebna posebna mudrost, da se u stvar nije umiješala jedna naizgled suprotstavljena tvrdnja.

Uprkos tezi da se unutrašnje migracije na ovom prostoru odvijaju ustaljenim pravcima, tj iz narazvijenih, izolovanih i zapuštenih područja (zone emigracije) u privredno razvijenije sredine sa boljim životnih uslovima, Trebinje je u Analizi ipak našlo mjesto među većim urbanim i razvojnim centrima Srpske (zone koncentracije), koje mehaničkim prilivom stanovništva pokazuju potencijal demografskog rasta.

Praktično, to bi značilo mogućnost da Trebinje svoj negativni prirodni priraštaj i decenijama izražene nepovoljne trendove migracija danas u određenoj mjeri "pokriva" gravitacionim slijevanjem novih stanovnika, koji u Trebinju prepoznaju regionalni razvojni centar i mjesto boljih životnih perspektiva.

Za odgovor na pitanje - u kojoj mjeri, moraćemo sačekati vrijeme kada država konačno odluči da se poslije 20 godina ponovo prebrojimo i kada sazrenu uslovi za relevantnije analize prirodnih i migracionih kretanja populacije.

Ukoliko nam je dozvoljeno da  odsustvo zaključka nadomjestimo subjektivnim utiskom, sve nam se čini da ćemo se bolje osjećati ako ukupni saldo ovih suprotstavljenih inercija pomjeranja stanovništa uopšte i ne saznamo. 

Koliko nas praznici i vrijeme godišnjih odmora svaki put iznova obraduju vrevom ljudi na ulicama i gradskim trgovima, ništa nas manje ne uznemirava spokoj opustjelog grada, kada vrijeme praznika i odmora prođe...

Rade SAVIĆ

STRES I POVEĆANA SMRTNOST

Nismo sigurni u kojoj je mjeri obrazloženje o povećanoj stopi mortaliteta kao uobičajnoj i logičnoj demografskoj pojavi prihvatljivo i za one koje stvaran život, izvan statistika i teorijskih apstrakcija, svakodnevno uvjerava da se danas umire i "neuobičajno" i "preko reda".

O tom pravcu, kažu upućeniji, još uvijek izostaje ozbiljniji angažman nauke.      

Barem kao indikator, poslužila bi i uporedna statistika broja umrlih u trebinjskim bolničkim službama, sa uzrocima smrti, iz posljednjih i predratnih godina, ali je ona izostala.

Direktor Opšte bolnice u Trebinju dr Zdravka Vreća kaže da se u ovoj ustanovi uredna evidencija ove vrste vodi u posljednjih pet godina, te da takavi uporedni pregledi sa prethodnim periodima nisu mogući.

Prema ovoj evidenciji, najčešći uzroci smrti liječenih u Opštoj bolnici u Trebinju posljednjih godina su poremećaji cirkulacije, koji uzrokuju srčani ili moždani infarkt i krvarenje u mozgu. Na drugom mjestu su karcinomi, a na trećem hronične bolesti - miokardiopatije, respiratorne bolesti (među kojima su najčešće obstruktivne bolesti pluća), hronične bubrežne bolesti, neliječeni dijabetes, povećan krvni pritisak, bolesti sistema za varenje. Među česte uzroke smrti spadaju i nekontrolisano uzimanje narkotika, ubistva, samoubistva, saobraćajni udesi.

Neuropsihijatar u Opštoj bolnici Trebinje primarijus dr Dragan Sorajić  odavno upozorava (između ostalog i u našem listu) o ozbiljnim posljedicama psihičkih trauma ratnog i poratnog vremena na zdravlje.

- Pored uobičajnih faktora, sigurno je da je stres najviše doprinio povećanju mortaliteta i morbiditeta i u opštini Trebinje i cijeloj Republici Srpskoj. Stres je najmaligniji etiološki faktor svih oboljenja. Nećete vjerovati da je stres - ono što smo juče pominjali kao drugi, treći ili četvrti faktor - sada prestigao većinu njih na ljestvici i nalazi se među prvima ili na prvom mjestu u izazivanju određenih bolesti. Stres ima više uzroka, a kao prvi je i najvažniji - rat. 

Možemo reći da je bio prisutan i u prijeratnom vremenu - u kojem je bilo puno tenzija i ekonomskih padova, a onda i postratnom periodu, kada naše živote obilježava bijeda i neimaština, propast preduzeća, stečajevi, stalna neizvesnost i stalno tzv. strašljivo iščekivanje. U tom vremenu, takozvanog relativnog smirenja, javljaju se mehanizmi koji su u ratu već bili pokrenuti, a sada u mirnodopskom periodu dolaze do izražaja i izazivaju oboljenja, kako mentalnog aparata tako i ona organske prirode. To je nepobitna činjenica. Nažalost, istraživanja na tu temu do sada su bila veoma oskudna ili nikakva, kaže dr Sorajić, i pojašnjava

- Ono što stres ostavlja iza sebe kao najozbiljniju  posljedicu jeste pad imuniteta. Kada je vaš imunitet narušen, onda ste skloni mnogim oboljenjima, zavisno od toga kako ste genetski stuktuirani. Ako ste tako da vam je lokus minoris rezistencije, recimo, želudac - dobićete čir, ako su to krvni sudovi - dobićete krvni pritisak ili infarkt. Povećan je broj malignih oboljenja. Zatim i psihijatrijskih poremećaja, zajedno sa samoubistvima - oni su dostigli procente evropskih zemalja, koji su za nas ranije bili gotovo nevjerovatni. Sa moždanim udarima je katastrofalno stanje. Kada sam počeo da radim na odjeljenju, na 20 kreveta bila su tek dva pacijenta sa moždanim udarima, starci preko 80 godina. Danas na odjeljenju leže i mlađi od 40 godina. Odjeljenje je puno, ima ih čak da leže i na drugim odjeljenjima. A ono što nam u budućnosti dolazi kao posljedica narušenog imuniteta – i na šta moramo obratiti posebnu pažnju - jesu upalna oboljenja koja će uzrokovati bakterije i virusi na koje je naš organizam potpuno neotporan...