INTERVJU - BRANKO ANTELJ

stručni saradnik Arhiva RS
 

NOVE PROSTORIJE - STARI PROBLEMI

Ni osam godina nakon osnivanja arhiva u Trebinju,  o poznatim  Hercegovcima i događajima vezanim za bogatu prošlost ovog područja  više se može  saznati u arhivima širom Balkana, nego u Trebinju. Većina arhivske građe  koja se odnosi na Hercegovinu, pohranjena je u dubrovačkom, mostarskom, sarajevskom, cetinjskom ili nekom drugom  arhivu. Takođe, mnoštvo dokumenata i registrovane građe još uvijek “čami” u  podrumima i depoima hercegovačkih opština i kancelarijama  propalih ili postojećih preduzeća.

Međutim, i pored skromnih uslova i ograničenja, posebno, kada su u pitanju materijalna sredstva i nedostatak stručnog kadra, pojedini fondovi koji se odnose na Trebinje i ovaj dio Republike Srpske , iz arhiva u Mostaru i Sarajevu, u poslednje vrijeme kopirani su i pohranjeni u ovu ustanovu.

- Nakon više od pet godina rada u privremenom i neuslovnom prostoru, zbog čega nije bio u mogućnosti da značajnije preuzima bogatu pisanu građu iz institucija, preduzeća i ustanova Istočne Hercegovine, Arhiv Republike Srpske Trebinje je u februaru ove godine  konačno dobio svoje prostorije. Pre­laskom u dodjeljeni nam prostor, stekli su se uslovi za primopredaju arhivske građe od strane dosadašnjih imaoca i onih koji  u svom posjedu imaju arhivsku građu - kaže  Branko Antelj, stručni saradnik na poslovima zaštite arhivske građe.

 Proteklih godina iz Arhiva u Mostaru fotokopirana je i prenesena zbirka jednog od vođa hercegovačkog ustanka Mića LJubibratića od hiljadu i 600 stranica. Iz Arhiva BiH u Sarajevu fotokopirana je građa koja se odnosi na rad "Prosvjete" u Hercegovini. Pohranjen je i dio materijala Čeda Kapora, koji se odnosi na njegovo djelovanje u Udruženju španskih dobrovoljaca bivše Jugoslavije, kao i arhiva Saveza komunista Jugoslavije za  Trebinje i još mnogo toga.

Ipak,  većina arhivske građe  koja se odnosi na ovo područje nalazi se u drugim arhivima- dubrovačkom, kotorskom, mosta­rskom, sarajevskom, zadarskom, carigradskom  i drugim, kao i mnoštvo dokumenata i registrovane građe koja  još “čami” u  podrumima hercegovačkih opština i kancelarijama  propalih ili postojećih preduzeća.

- Mi smo trenutno  u fazi preuzimanja arhivske građe iz opština Istočne Hercegovine nastale u periodu  1935-1974. godine. Sa  opštinom Nevesinje dogovoreno je  preuzmanje  300 kutija arhivske građe iz tog perioda, što ćemo uraditi uskoro, dok ćemo u narednom periodu preuzeti i arhivsku građu iz drugih istočnohercegovačkih opština - ističe Antelj

Koliko se poštuje Zakon o arhivskoj djelatnost?

- I pored postojanja Zakona o arhivskoj djelatnosti, propisa i svijesti o značaju arhivske građe i njene zaštite, može se konstatovati  da se u proteklom periodu  nije učinilo sve što se moglo i trebalo učiniti. Ratni i poratni period donijeli su višegodišnju stagnaciju u razvoju arhivistike  i arhivske djelatnosti, tako da se ukazuje kao neophodnost preduzimanje niza mjera koje će  povratiti raniji ugled i olakšati dostizanje svjetskih standarda.

Arhivska građa ima trajnu i nezamjenjivu ulogu u zaštiti i ostavrivanju ličnih i imovinskih prava građana. Ova funkcija arhivske građe sve više dobija na značaju  uporedo sa procesom razvoja demokratije  u društvu i veoma aktuelnim pitanjem  poštovanja i ostvarivanja ljudskih i građanskih prava pojedinaca.                                                                                      

Potrebno je podsjetiti da je u proteklom periodu u Republici Srpskoj donesen čitav niz  propisa  iz oblasti zaštite arhivske građe i registraturskog materijala. Zakonom o arhivskoj djelatnosti Republike Srpske predviđeno je da svi  imaoci i stvaraoci arhivske građe obezbijede adekvatno čuvanje, sređiva­nje, popis i izdvajanje dokumentarne građe, kojoj su istekli rokovi čuvanja, te  omogućavanje nadležnom arhivu da obavlja  stručni nadzor nad tom građom, donosi pravilnik o kancelarijskom poslovanju i liste kategorija sa rokovima čuvanja, na koji nadležni arhiv daje svoju saglasnost i mišljenje - pojašnjava Antelj, i ističe da pojedini imaoci i stvaraoci djelimično i u potpunosti ispunjavaju te uslove.

- Veliki problem je što u nastavnim planovima u Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini  u srednjem i visokoškolskom obrazovanju nema odsjeka arhi­vistike, osim na Univerzitetu u Tuzli, gdje na tamošnjem filozofskom fakultetu  ima 3 ispita iz oblasti arhivistike, tako da smo mi u proteklom periodu   bili prinuđeni da za primjenu ovog zakona  obučavamo zaposlene u ustanovama, preduzećima, udruženjima građana, odnosno kod  svih stavaroca arhivske građe. 

Svaki pravni subjekat je obavezan prema Zakonu o arhivskoj djelatnosti. Međutim, zakonom je regulisano da se imaoci arhivske građe dijele i grupišu prema kategorijama imaoca i stavraoca arhivske građe. Zakon, pored institucija i ustanova moraju da poštuju i privatne firme, ali one  su lokalnog značaja  i spadaju u niže kategorije.

Antelj napominje da se  ne može  procentualno ocijeniti koliko se poštuje ovaj zakon, jer  prema raspoloživim podacima u Istočnoj Hercegovini u jednom momentu ima od 800 do 850 registrovanih pravnih lica.

- Svakodnevno se firme registruju i gase, tako da ne možemo u potpunosti biti sigurni koliko ima pravnih lica koja podliježu provođenju ovog zakona.  Problem je  što u Zakonu o stečajnom postupku Republike Srpske nije regulisano šta će se desiti sa arhivskom građom u slučaju stečajnog postupka, odnosno likvidacije firme, dok  Zakon o arhivskoj djelatnosti predviđa predaju arhivske građe u roku od 60 dana, od dana stečaja preduzeća, tako da mi do sada nismo obavještavani da li je neka  firma ugašena ili ne.                                         

 Pozitivan primjer   gdje  je Arhiv u Trebinju  u potpunosti preuzeo sređenu arhivsku građu je dokumentacija bivšeg preduzeće Luč iz Trebinja. Antelj kaže da je svu građu ovoj ustanovi predao  stečajni upravnik ovog bivšeg preduzeća i ona danas služi za svakodnevne potrebe bivših radnika Luča. On podsjeća da je ovo  jedinstven  primjer u Hercegovini i napominje da  ugašenih firmi ima dosta, a od kojih trebinjski Arhiv nije  bio obaviješten  o provođenju ste­čajnog postupka, zbog ranije navedenih i  neusaglašenih zakonskih propisa.

- Pokušavaili smo da kontaktiramo stečajne upravnike nekih firmi iz LJubinja i Nevesinja, ali niko se nije odazvao na naš poziv o predaji arhivske građe. Ovo će se negativno odraziti na prava radnika ovih  bivših preduzeća, koji neće biti u mogu­ćnosti da ostvare neka zakonska prava - ističe Antelj.

Milenko IGNJATIĆ

Saradnja

Kako ističe Branko Antelj, stručni saradnik na poslovima zaštite arhivske građe,  u Arhivu Republike Srpske Trebinje,  saradnja sa arhivima u regionu  treba doprinijeti  smanjivanju izolacije  arhiva i jednakopravnom korišćenju arhivske građe u kulturne, naučne i druge društvene svrhe. 

-  Među svim arhivima u BiH postoji dogovor o otvorenosti i nesmetanom pristupu arhivskoj građi u svim ustanovama  zemlji. Arhiv Republike Srpske  dužan  je da  korisnicima arhivske građe učini dostupnim sve izvore, pod poynatim uslovima o korišćenju te građe. Arhivska građa može se koristiti za naučne, obrazovno-vaspitne, kulturne, poslovne i druge društvene potrebe . Imaju­ći  u vidu potrebe naših učenika, studenata i naučnih radnika, mi na ovaj način pokušavamo olakšati  istraživačiki rad naših građana. Za prikupljanje građe potrebno je odlaziti do Mostara, Sarajeva ili drugih arhiva u okruženju. Mi trenutno nemamo materijalno tehničkih i kadrovskih potencijala da većinu građe koja se odnosi na naše područje prekopiramo i pohranimo u naš arhiv. To nisu velika sredstva, ali za sada nismo naišli na razumijevanje  relevantnih institucija.

Antelj kaže da je sakupljanje i čuvanje arhivske građe jedina djelatnost u Bosni i Hercegovini  bez političkog uticaja i uticaja međunarodnih organizacija, gdje je odlična  međusobna  saradnja  na svim nivoima, od stručne obrade do razmjene građe .

- Na svim našim susretima, savjetovanjima i kongresima prisutni su arhivski radnici od Slovenije do Makedonije, tako da postoji izuzetna saradnja između arhivskih ustanova u regionu. Mi  možemo pristupiti svim dokumentima, bilo da se radi o arhivskoj građi u Crnoj Gori, Hrvatskoj ili bilo gdje drugo. Ovo je zasigurno jedan od pozitivnih primjera saradnje u regionu.

Zanimljivo je  napomenuti da je nedavno  u Arhivu u  Trebinju  boravio i  jedan istraživač iz Holandije. On je, tragom teksta objavljenom u Glasu   Trebinja o lijepoj holanđanki Žani Markus i njenoj ulozi  u Hercegovačkom ustanku, došao u Trebinje. U trebinjskom arhivu boravio je  tri dana,  proučavajući fond Mića LJubibratića koji  je nedavno pohranjen u ovu  ustanovu.

Branko Antelj: Arhivska građa predstavlja dragocjeno i nezamjenjivo svjedočanstvo bez kojeg ne bismo mogli ništa saznati o našoj vlastitoj prošlosti, kao ni prošlosti drugih naroda. Bez poznavanja prošlosti ostala bi nam samo nepotpuno razumljiva sadašnjost. Arhivi predstavljaju memoriju svijeta, a arhivska građa identifikuje državu i predstavlja dio kulturne baštine našeg naroda, ali i dio svjetske kulturne baštine. Nadati se, da će  se izvjesni problemi sa kojima se susreće Arhiv u Trebinju uskoro prevazići, te da će se shvatiti značaj potrebe čuvanja arhivske građe, jer ona samo na taj način predstavlja trajno i pouzdano svjedočanstvo prošlosti.