Tema broja

List osnovan 1952 / Osnivač - SO Trebinje / Izdavač: JP CIKO

VJERUJTE SVOJIM OČIMA			2010

Hercegovina	Motorijada	Zvon

Klek - odbojka	Freske	Maris.	Skulpture
	Fotoreportaža - Ranjeni orao

Ovo je pravi biznis! Ali ne onaj u kom nakupac kupuje jeftino i, 20 kilometara od njive na kojoj je kupio lubenicu, prodaje bar upola skuplje! Ovo je priča o Win Win situaciji i o Norvežanima koji iskreno žele da rade sa nama! Na svoju i na našu korist!?

Norvešku delegaciju u Trebinju primio je
načelnik Opštine dr Dobroslav Ćuk sa saradnicima

NVO “Centar za razvoj Hercegovine” i Udruženje za poduzetništvo i posao “LINK” iz Mostara, uz podršku norveške fondacije BIP (Biznis program inovacije), organizovali su, početkom juna, četverodnevni boravak zvaničnih predstavnika norveške regije Ostfold u Hercegovini.

Norvežani su, tom prilikom, posjetili Trebinje, Ljubinje, Čapljinu i Mostar, a kako bi osnovni cilj ove posjete bio jasniji, treba vidjeti šta ona zaista može značiti za privrednu i svaku drugu saradnju i šta sve treba uraditi da nas Norvežani ozbiljno shvate.

Obzirom da kod nas ništa nije jednostavno, a u namjeri da stvari pomaknemo makar jedan milimetar naprijed, posjetu norveške delagacije Trebinju, Ljubinju, Čapljini i Mostaru moramo ozbiljno shvatiti i visoko pozicionirati, naravno kada je u pitanju međunarodna (poslovna) saradnja u okviru mogućnosti koje zakon dozvoljava lokalnim zajednicima.

Norvežani sigurno imaju jasnu viziju kako realizovati saradnju sa Hercegovinom, a mi je sigurno nemamo. Norvežani su prepoznali prednosti koje imamo više nego mi sami. Pogotovu što ova delagacija, iz najbogatije evropske države, dolazi u regiju koja se nalazi u dva entiteta, nema metra autoputa, iako proizvodi struju za cijelu BiH. (Bilo bi nam lakše napisati da je Hercegovina, ujedno, i najsiromašnija BiH regija, ali ćemo time otvoriti niz dilema i zatvoriti mogućnost da se pojasne neke stvari).

Kako bismo sve ovo učinili još jasnijim, hajde da napravimo neka osnovna poređenja regije Ostfold sa onim što nazivamo Hercegovinom u geografskom smislu.

Glavni grad regije Ostfold je Carpsborg, njena površina je 4.183 km2 i ima 254.742 stanovnika. Gustina naseljenosti je 60.8 stanovnika po kvadratnom kilometru. Gradsko stanovnistvo čini 82% ukupne populacije. Kada su u pitanju ekonomski podaci, ima stopu nezaposlenosti od 3,9%, u primarnom sektoru radi 4%, sekundarni zapošljava 26% dok se u tercijarnom sektoru nalazi 70% zaposlenih u ovoj regiji.

Primarni sektor je oslonjen na poljoprivredu i poljoprivredno-prehrambenu industriju, industriju piva i drvoprerađivačku industriju.

U sekundarnom sektoru najzastupljenija je hemijska industrija, industrija papira, mehanička industrija te industrija plastičnih masa.

Tercijarnim sektorom domirna trgovina, vaspitno-obrazovne institucije, istraživanje i razvoj te turizam.

Glavne prednosti ove regije su duga industrijska tradicija (proizvodnja papira, brodogradnja), kulturno naslijeđe, brojne kulturne aktivnosti, dobro očuvana životna sredina, dobra komunikacijska mreža (luke, putne i željezničke veze).

S druge strane Hercegovina postoji jedino kao geografski pojam. Nalazi se u dva entiteta. Mostar i Trebinje slove kao administrativni centri. Broj stanovnika se procjenjuje na preko 450 hiljada (tačan broj niko ne zna) i čini 12% udjela u ukupnom stanovništvu BiH. Posljednji rat uzrokovao je ozbiljne demografske promjene s dugotrajnim posljedicama.

Kada se govori o gustoći naseljenosti ona se sa 44,08 stanovnika na km² u 1991. godini smanjila na 38,29 stanovnika/km², što je dokaz odlaska ljudi iz regije. U odnosu na BiH (gustoća 74,2 stanovnika/km²) regija je dosta slabo naseljena. Pošto popisa stanovništva nije bilo od 1991., sve su ovo nagađanja te se ne može govoriti o odnosima seoskog i gradskog stanovništva. Stopa nezaposlenosti je 44%. Nema niti jednog kilometra autoputa, a putna infrastruktura je, uglavnom, izgrađena u doba SFRJ te sva priča da je Hercegovina smještena na strateškom geoprometnom raskršću dva osovinska komunikacijska pravca je neozbiljna.

Primarni sektor zastupljen je isključivo kroz poljoprivredu. Sekundarni skoro i da ne postoji, dok tercijarnim dominira trgovina.

Gdje su nam još loša zakonska regulativa, korupcija, spora amdinistracija, opterećenja istorijom i lošim nasljeđima, tranzicija i šta sve još ne?!

Pa ipak, pored svega ovoga, članovi norveške delegacije su sa velikom pažnjom slušali sve što im se govorilo, kisnuli u blatnom Popovom Polju gdje su im, u sektoru Orašje, lokalni poljoprivrednici objašnjavali sistem za navodnjavanje i načine poljoprivredne proizvodnje u ovoj najvećoj plodnoj površini u Hercegovini.

Probali su i lokalna vina, med, cicvaru sa medom, objašnjeno im je šta je grah poljak. Vidjeli su i kako se melje brašno u vodenici, probali puru od pravog kukuruznog brašna i sastali se sa našim političkim predstavnicima.

I svugdje su postavljali veoma odmjerena pitanja i svojim domaćinima poklanjali veliku pažnju i prigodne darove.

Naravno da ne, jer su sve uredno platili svojim novcem! Izuzev onoga čime su počašćeni, a što su, kao skromni i odmjereni ljudi, sa velikom zahvalnošću i prihvatili!

Da li je posjeta Norvežana slučajna ili obavljena u isključivo turističke svrhe?

Ne, jer od 1. septembra prošle godine kada je Ambasador Kraljevine Norveške, Njegova Ekselencija Jan Braathu, u organizaciji gore navedenih udruženja i norveške fondacije, posjetio Trebinje i Ljubinje pa do danas, Norvežani ozbiljno razmatraju saradnju sa Hercegovinom, a mi ozbiljno mislimo da smo im toliko važni da ne treba ništa da radimo jer imamo veliki broj sunčanih dana, plavo nebo, čistu vodu, nezagađenu zemlju te da samo te stvari treba da ističemo i eto sardnje u svim sferama.

Nema šansi, pogotovu što sva iskustva sa Balkana, kada je u pitanju saradnja sa Norveškom, govore da ova bogata država želi saradnju na obostranu korist (ili Win Win situaciju), odnosno situaciju koja saradnjom, kompromisima i zajedničkim učešćem dovodi sve učesnike do koristi (što bi mi otprilike preveli sa: “i vuk sit ovce na broju”).

A to za nas, prije svega, znači odricanje od loših navika te dugotrajan rad na podizanju naših kapaciteta u raznim oblastima (od ljudskih resursa pa do prihvatanja novih znanja) kako bi mogli da shvatimo šta se od nas traži. Tek tada možemo da razgovaramo o mogućoj saradnji na područjima koja su objema stranama interesantna.

Prije svega potrebu da se izvrši dodatni pritisak na entitetske i BiH vlasti kako bi se omogućilo da hercegovački med napokon krene prema Evropi jer je i prilikom ove posjete diplomatski istaknut propali pokušaj izvoza meda na norveško tržište u ljeto 2006. godine i famozni Monitoring rezidium plan koji je uslov za izvoz meda i kojeg sve zemlje u regionu imaju. Jedino mi ne!?

Pa i pored ovih neshvatljivih stvari u norveškoj delegaciji je bio i Helge Tjonnaas, menadžer nabavke u Honning Centralenu, najvećoj norveškoj kompaniji za uvoz i prodaju meda, pčelarskih proizvoda i opreme za pčelarstvo. Ova firma je poslovni partner Pčelarskoj zadruzi “Žalfija” što znači da su, i pored administarativnih gluposti koje sprečavaju izvoz našeg meda, ove dvije firme našle način da dođu do gore pomenute Win Win situacije čak i nakon propalog pokušaja izvoza meda.

Jednostavno! Rukovodstvo „Žalfije” je shvatilo značaj saradnje sa Norvežanima te su, uz pomoć više puta pomenutih domaćih udruženja i norveške fondacije, krenuli u dogotrajan proces mijenjanja poslovnih navika i prihvatanja norveških standarda kada je u pitanju kvalitet opreme za pčelarstvo. Danas ova pčelarska zadruga širi asortiman proizvoda koje plasira na norveško tržište preko Honning Centralena, a kada se steknu uslovi za izvoz meda, „Žalfija” će imati već izgrađene kapacitete i poslovne veze te neće biti tih poteškoća prilikom izvoza meda u Norvešku. Vidite li da je jednostavno!

U Popovom Polju domaćini su im bili rukovodstvo i članovi Udruženja za ruralni razvoj „Hercegovka” iz Ljubinja odnosno veliki poljoprivredni proizvođači iz ove opštine. I ovdje postoje velike šanse za saradnju sa Norveškom. Za početak norveška fondacija BIP i opštinska vlast u Ljubinju finasiraće pilot projekat proizvodnje bezsjemene lubenice za norveško tržište. Ali, prije nego što lubenica iz Hercegovine krene prema zahtjevnim Norvežanima, ljubinjski poljoprivrednici moraju proći više faza kako bi se postigla Win Win situacija. To praktično znači da ove godine proizvedena lubenica neće ići u Norvešku, nego će proizvodnja isključivo biti usmjerena na učenje u bukvalnom smislu te riječi.

Ljubinjci, i pored velikog poljoprivrednog znanja, moraju prihvatiti standarde ne samo u proizvodnji lubenice nego i standarde i evropske prakse proizvodnje voća i povrća (branja, pakovanja i pripreme za transport).

Ponavljamo, sve ovo finansiraju norveška fondacija i lokalna vlast. Poljoprivrednici ulažu svoj rad. I evo uslova za stvaranje Win Win situacije.

Ali, ovo mora da se zna: prije četiri godine, zbog veoma neozbiljnog odnosa partnera u Trebinju, propao je posao sa izvozom lubenica u Norvešku. Tada je kupac bio COOP, veliki lanac supermarketa, posrednik je bila norveška fondacija BIP, a partneri neki trebinjski poljoprivrednici. Ni danas nije jasno zašto su, prilikom branja i pakovanja, urađeni takvi propusti da su lubenice u Norvešku stigle razbacane po kamionu-hladnjači i u takvom stanju da su odmah morale biti uništene. Na način koji košta.

Tako je u Norveškoj. Ništa se ne može baciti kraj puta. Pogotovu ne desetak tona lubenice. Norveški BIP je platio uništavanje.

Ipak, četiri godine kasnije, ponovo se govori o ovom poslu. Ali, na drugi način. Prvo ide učenje, pa tek onda biznis! Da ne bi bilo zabune, ovo je ujedno i posljednja prilika za realizaciju ovog posla!

Koliko je on važan? Recimo samo da, kada se u proizvodnji lybenice postigne kvalitet kakav traže Norvežani, moguće je razgovarati i o plasmanu drugih poljoprivrednih kultura proizvedenih u Hercegovini na ovo bogato tržište. A ako zeznemo stvar, gubimo samo mi. I samo mi ćemo biti krivi i ispaštati zbog toga! Norvežani će, sa svoje strane, uraditi sve da ovo uspije jer, ponavljamo, oni funkcionišu na osnovu Win Win situacije.

Norveška delegacija boravila je i u Čapljini. Domaćin im je bila porodica Krešić, vlasnici firme koja se bavi proizvodnjom brašna, pekarskih proizvoda, tjestenine i meda. Vlasnici su i najaktivnijeg mlina vodeničara u Hercegovini u kom melju brašno za svoje proizvode.

U Mostaru ova delegacije je bila u Nansen dijalog centru koji je, kao i svi takvi centri, osnovan u saradnji sa Nansen akademijom iz Lillehammera, Norveška. Projekat se realizuje uz finansijsku podršku Ministarstva spoljnih poslova Kraljevine Norveške, a ima za cilj aktivnu promociju ljudskih prava kako bi se dao puni doprinos mirnoj transformaciji sukoba i punom demokratskom razvoju. Tamo su se upoznali sa aktivnostima ovog centra i sreli sa ambasadorm Kraljevine Norveške u BiH, Njegovom Ekselencijom Jan Braathom.

Nakon ovoga, ambsador i norveška delegacija posjetili su kompaniju ADONIS iz Mostara. Priča o ovom porodičnom preduzeću najbolje ilustruje šta, u praksi, znači više puta spomenuta Win Win situacija. Recimo samo da ovo preduzeće danas izvozi svoj namještaj na veoma zahtjevno norveško tržište.

Stvari idu kako treba! Svi svakog slušaju, uče jedni od drugih, a mi zaboravljamo na naš osnovni poslovni princip „kako ćemo, lako ćemo”. Počinjemo da radimo na sebi, mijenjamo navike, koristimo politiku da nam olakša regularno bavljenje biznisom. Zbog toga hercegovački med kreće na norveško tržište. U početku količine nisu impresivne, ali sasvim dovoljne da ukažu na osnovne pravce razvoja ovog posla.

Pilot projekat sa bezsjemenim lubenicama završen je na zadovoljstvo svih uključenih subjekata. Nema profita, ali su usvojena nova znanja, prepoznate naše slabosti i stvoreni uslovi za posao sa izvozom lubenica koji bi se, ako se stvari budu odvijale ovako, trebao otvoriti u 2011. godini.

U ljeto te godine prve tone hercegovačke bezsjemene lubenice iz Ljubinja plasirane su u Norvešku, kupci su zadovoljni, naručuju se nove količine lubenice i otvara se priča o drugim poljoprivrednim proizvodima i uključenju više proizvođača. Priča o čistoj vodi i nezagađenom zemljištu napokon dobija smisao.

Opet smo najpamentiji i radimo po svom. Nema više Norvežana i svi zaključuju: „Znali smo, rek’o sam ti ja da od toga nema ništa”.

Ponovo uživamo u svom mazohizmu, nesvjesni situacije u koju smo doveli sami sebe.

Po prvi put se nadamo da je scenario prvi vjerovatniji od ovog drugog, apokaliptičnijeg. Ne zbog onog„što je babi milo to joj se i snilo” nego zbog činjenice da svi već znaju da je ovo velika šansa za privredu ovog dijela Hercegovine. Veoma važno je da lokalne politike vide to čime je stvorena kritična masa za početak promjena.

Poljoprivrednici su časni ljudi, žive od svog rada, a ne od prazne priče. Važno je samo da shvate da ne mogu sami, da im je potrebna saradnja i sa stručnjacima iz raznih poljoprivrednih oblasti, i sa lokalnim i međunarodnim nevladinim organizacijama, i sa lokalnim vlastima, i sa drugim poljoprivrednicima.

I, naravno, prije svega, razumijevanje konteksta moderne poljoprivredne proizvodnje. Za sve ovo biće organizovani i treninzi kako bismo svi skupa shvatili šta nam je raditi sve do trenutka kada se ovakve stvari budu podrazumjevale.

Da, ovo je biznis! Ali, ne onaj u kom nakupac kupuje jeftino i, 20 kilometara od njive na kojoj je kupio lubenicu, prodaje bar upola skuplje!

Ovo je priča o Win Win situaciji i o Norvežanima koji iskreno žele da rade sa nama!

U Trebinju norvešku delegaciju je dočekao načelnik Opštine Dobroslav Ćuk, sa načelnicima Odjeljenja za opšte poslove i stambeno komunalne djelatnosti, Gojkom Grčem i Stevanom Bekanom. U ime Ministarstva poljoprivrede, vodorivrede i šumarstva vlade RS sastanku je prisustvovao Radivoje Maksimović.

„U septembru prošle godine Trebinje je, u organizaciji BIP-a, posjetio i ambasador Kraljevine Norveške, Njegova Ekselencija Jan Braathu. Ovu današnju posjetu opština Trebinje je shvatila veoma ozbiljno i namjera nam je da iniciramo prijedlog institucionalne saradnje sa nekom od opština iz regije iz koje dolazi ova delegacija. I to je nešto na čemu Opština Trebinje želi da radi u narednom periodu.

Kada je u pitanju sektor meda,opština razumije sve probleme sa kojima se pčelari susreću i od početka osnivanja „Žalfije” 2005. godine, Opština je dala “Žalfiji”svoje prostorije na korišćenje bez nadoknade i to će nastaviti sve do izgradnje novog objekta ove zadruge u Petrovu Polju.

Ovom prilikom želimo da se zahvalimo gospodinu Jon Steinar Ostgardu, generalnom direktoru BIP-a, što je prepoznao Trebinje kao partnera u projektima i vaš dolazak ovdje je potvrda tog opredjeljenja. U Centru za razvoj Hercegovine i mostarskom LINK-u i Opština Trebinje i BIP imaju pouzdane partnere koji svojim inovativnim pristupima kreiraju povoljnije ekonomsko okruženje u Trebinju i Hercegovini. Nadamo se da će se ova saradnja nastaviti i dalje.”

Ole Habet, načelnik regije Osfold istakao je da Hercegovina ima interesantnu ponudu domaćih proizvoda, ali i dodao da izvoz ovih proizvoda u Norvešku za sada onemogućava nedostatak uredne izvozne dokumentacije.

Delegacija Ostfolda boravila je u Centru srednjih škola u Trebinju gdje se upoznali sa načinom provođenja BIP-ovog projekta razvoja učeničkog preduzetništva.

„U zemlji sa visokom stopom nezaposlenosti jako je važno za učenike da nauče da pokreću biznis i sami sebi kreiraju zaposlenje. Na tom planu su i najveće mogućnosti saradnje sa mladima iz Norveške”, zaključio je Habet

Norveška delegacija je u poslovnom inkubatoru u Trebinju upoznata i sa aktivnostima Pčelarske zadruge „Žalfija”, mostarskog LINK-a i „Centra za razvoj Hercegovine” kada je u pitanju kreiranje povoljnijeg poslovnog ambijenta u Hercegovini.

U mostarskom hotelu Ero održan je sastanak sa predstavnicima institucija vlasti, prije svega sa predstavnicima resornih ministarstava poljoprivrede, ekonomije i turizma i životne sredine Vlade Hercegovačko neratvljanskog kantona/županije i ekonomskih odjeljenja Grada Mostara.

Na ovom sastanku su prezentovani ekonomski potencijali i mogućnosti saradnje Grada Mostara i Hercegovine s norveškim partnerima.

Kantonalni Premijer Srećko Boras istakao je važnost ove posjete i razmjene informacija za moguću saradnju te naglasio kako će Vlada ovog kantona podržati sve projekte koji se ocjene kao dobra mogućost za razvoj. Gradonačelnik Mostara, Ljubo Bešlić, naglasio je važnost saradnje sa norveškim kantonom od koje i Hercegovina može imati velike koristi.

Norveška delegacija imala je sastanak i sa rukovodstvom opštine Ljubinje. Načelnik Opštine Vesko Budinčić, sa saradnicima, prezentovao je potencijale ove opštine i istakao mogućnosti za saradnju. Budinčić je istakao da će opština, zajedno sa BIP-om, sufinansirati pilot projekat sadnje bezsjemene lubenice i dati punu podršku ovom projektu.

Načelnik ove opštine je naveo i da je poljoprivreda, uz peradarstvo, najperspektivnija privredna grana Ljubinja te istakao da vjeruje da će saradnja sa norveškim partnerima biti nastavljena i narednih godina. Budinčić je naveo da je upoznat sa dva Agro-biznis treninga u Ljubinju, koje su, podržani od strane norveškog BIP sa, organizovali LINK i Centar za razvoj Hercegovine.

Nakon ovih treninga grupa poljoprivrednih proizvođača iz ove opštine registrovala je Udruženje za ruralni razvoj “Hercegovka”.

Načelnik Ljubinja je naveo da je opština dodijelila prostor za rad ovom udruženju te izrazio zadovoljstvo što se saradnja sa norveškim partnerima konkretizuje. Takođe, najavljeno je i skoro opremanje prostorija ovog udruženja neophodnim namještajem i kompjuterskom opremu koju će donirati Ambasada Kraljevine Norveške u BiH posredstvom BIP-a.

Načelnik je prisustvovao sastanku koga su Norvežani imali i sa predstavnicima ovog udruženja, a najavljeno je i da će, od iduće školske godine, program omladinskog preduzetništva, koga BIP već provodi u Centru srednjih škola u Trebinju, početi i u srednjoj školi u Ljubinju.

U delegaciji Ostfold koja je boravila u Hercegovini bili su predsjednik Regije Ostfold, Ole Haabet, načelnik opštine Aremark, Tore Johansen. Iz regionalnog odjeljenja za međunarodnu saradnju bili su Svein Age Lauritzen i Jan Albert Haagensen. Član ove delegacije Alf Johansen bio je ispred Regionalnog savjeta, Vidar Ostenbu je na poziciji savjetnika opštine Marker, Jon Ove Kjolaas je koordinator za istraživanje Univerziteta u Ostfold. U delegaciji su bili i Helge Tjonnaas menadžer nabavke u Honning Centralen-u i Jon Steinar Ostgard, generalni direktor BIP-a. Njihovi domaćini, tokom trajanja boravka u Hercegovini, bili su Belma Haximahmutović iz mostraskog LINK-a i Slobodan Vulešević iz „Centra za razvoj Hercegovine” iz Trebinja.