Početna

 

Dr Milovan Pecelj o životu i djelu Jevte Dedijera

 

TVORAC HERCEGOVAČKE KNJIGE NAD KNJIGAMA


Piše - Žarko Janjić

 

Milovan PeceljJevto Dedijer, antropogeograf, rodom iz bilećke Čepelice bio je prvi profesor Beogradskog univerziteta iz BiH. Napisao je kultnu knjigu "Hercegovina" i pobrao za nju evropska priznanja, a s knjigom o Bosni, što ju je radio s istim žarom, nije imao sreće: jedan rukopisni primjerak zauvijek je nestao u albanskim gudurama, drugi u plamenu, što ga je u srdžbi zapalio Konstantin Herman. Rodnu Čepelicu mu je progutalo Bilećko jezero, u  Hercegovini se do danas ugasilo više od 150 sela iz njegovog vremena... Samo još niko nije napisao bolju studiju o Hercegovinu od one njegove.

 

U organizaciji Opštinskog odbora "Prosvjete" , u  junu, u ljubinjskoj Narodnoj biblioteci predstavljena je do sad najobimnija i najkompletnija biografija čuvenog antropogeografa, jednog od prvih stipendista  "Prosvjete",   Jevte Dedijera  (1880 - 1918), koju je sačinio i pod naslovom "Jevto Dedijer - život i delo" objavio redovni profesor Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu dr Milovan Pecelj.

 

Pecelj koji je, iako rođen u Gajdobri 1949, korijenima iz ljubinjskog sela Kapavica, ukazujući na impozantnu ličnost i naučna dostignuća svog znamenitog prethodnika, u obraćanju "zemljacima" osvrnuo se na period s početka 20. vijeka, na period u kome Dedijer počinje praviti svoju naučnu karijeru, ističući:

 

- Dedijer pripada onoj sjajnoj generaciji koja se školovala po evropskim univezitetima,  jer ih nismo imali ovdje. Weni članovi su govorili mnogo svjetskih jezika, Jevto četiri, Jovan Cvijić - osam... ali, mislili su srpski i uvijek se vraćali da bi se odužili svome narodu. To je bilo sjajno vrijeme kada su malom Srbijom koračala krupnim koracima velika imena! Jedno od njih je i naš Jevto (Stevana) Dedijer. Ponoviću: govorio četiri jezika, pisao, na francuskom i njemačkom,  u najvećim časopisima onoga vremena, koji su pripadali pariškoj Sorboni i Beču. Napisao je sjajno, krunsko djelo,  o Hercegovini, jer je zaista najbolje nju poznavao. Prepješačio je uzduž i poprijeko,  dubinski raščitao -i prema svijetu prvi otvorio!

 

Kada je napisao tu svoju veliku studiju "Hercegovina",  i objavio 1909. godine, rektor  i   profesor  Velike škole Jovan Cvijić, odmah ga je pozvao - i izabrao za docenta. Jevto Dedijer  tako  je bio prvi docent  Beogradskog univerziteta (koji je prerastao iz Velike škole u univerzitet), odnosno prvi profesor Beogradskog univerziteta iz Bosne i Hercegovine!!!
Čekaće se još 22, 23 godine, pa da istoričar, Mostarac,  Vladimir  Ćorović prispije na Beogradski univerzitet.
Gačanin Pero Slijepčević doći će na Beogradski univerzitet 1945. godine, iz Skoplja... Eto zašto je ono Jevtino postavljanje za profesora 1910. godine tako velika stvar!

 

Potom se autor knjige o njegovom životu i djelu, u obraćanju publici, nakratko vratio  u onu davnu Hercegovinu:

- Jevto Dedijer bio  je sin jedne patrijarhalne kulture, tradicionalista, rođen u Čepelici, baš u onoj Čepelici koju  sad, da ustane kojim slučajem,  ne bi mogao prepoznati, Čepelici koja je tada bila u Viduškoj vali,  kuda je krivudala, kroz bašče i vrbake, najveća svjetska ponornica  - Trebišnjica, noseći vodu sa  gornje, šumske Herecgovine, preko Popova polja, sve do bistroga mora, čas nad zemljom, čas pod zemljom... Danas više nema ni te najduže ponornice na svijetu... Nema ni sela Čepelice, zauvijek je potopljeno, a narod raseljen, diljem svijeta...

No, nije nestala samo Čepelica, na šestom kilometru od Bileće ka Trebinju. I ne samo da njen najslavniji  sin danas ne bi prepoznao nju, nego ne bi prepoznao ni onu Hercegovinu, što ju je onako veličanstveno opisao, i u čiju je dušu potpuno pronikao. Mnoga sela su,  u međuvremenu,  ugašena: neki geografi tvrde - više od 150, drugi pak da se taj broj već popeo na 180!!!

 

Iz prilično burnog, teškog, ali i, nažalost, prilično kratkog Jevtinog života - živio samo 39 godina - izdvojićemo još jednu za nauku važnu epizodu - onu kako je propala njegova knjiga o Bosni.

 

- Jevto Dedijer je - objašnjava  dr  Pecelj -  prešao albansku Golgotu i tu je doživio interesantnu,  neprijatnu i na svoj način tragičnu epizodu u životu. Imao je konja i na konju je nosio arhivu iz Niša, konj se okliznuo, propao u provaliju... Sve je to propalo, a između ostalog, i  rukopisni primjerak njegove knjige o Bosni... Radio je na njoj deset godina. Izgubio ga je tu... u albanskim gudurama. Međutim, jedan primjerak te knjige bio je  ostavio supruzi Milici, a krenuvši u mobilizaciju prema Nišu, rekao joj je:  "Samo neka to pogleda  Jovan Cvijić i odmah će on to dati u štampu". Tada se još nije ni naslućivalo da će se rat toliko rasplamsati... I onda,   1916. godine, kada je Austrija osvojila Beograd, administartor Zemaljske vlade BiH  Konstatin Herman (koji je Jevti 1908. godine, poslije puno muka i natezanja, dao  posao u Zemaljskom muzeju u Sarajevu) dolazi u  Beograd, traži Jevtu, i ljut što ga nije našao - iz srdžbe  spaljuje  cijelu Jevtinu  biblioteku. U njoj je, uz druge knjige, izgorio i rukopis knjige o Bosni,  koju je Jevto radio s istom strašću kao i " Hercegovinu".

 

U vezi s tim (ali kasnije) ima još jedan pomalo tužan detalj, koga se docnije sjećao Jevtin sin Stevan: dan pred očevu preranu  smrt  majka  Milica je bila s njim. Vidiš Milice, rekao joj je ponukan onim što se desilo u albanskim gudurama,  da ti ne dadoh onaj  rukopis, da bi moje knjige o Bosni zauvijek nestalo. Vidjevši u kakvom je teškom stanju,  Milica mu nije  kazala šta se u stvari dogodilo sa njegovom bibliotekom i rukopisom te knjige.

 

No, vratimo se još, nakratko, onoj "Hercegovini", koja je njenog autora učinila besmrtnim u geografskim krugovima Evrope.

 

- Jevtu Dedijera vrijeđalo je to što su neki ondašnji pisali o Hercegovcima gore nego o prašumama centralne Amerike. Čak su se neki od njih, koji su navodno tu bili, toliko sprdali pišući  da "ti ljudi liče više na medvjede nego na ljude evropskog kova". To je pročitao u jednom časopisu Jefto, pa u svom dugom pismu Cvijiću piše kako ga je jako iznervirao jedan glupi novinar koji je, kaže, moje Hercegovce nazvao međedima! Ali, veli, ja ću to njemu vratiti...

 

I vratio mu je, nastavlja dr Pecelj, 1910. sjajnom knjigom, već pominjanom "Hercegovinom"... Otvorio je  Hercegovinu prema Evropi. I tada su o njegovoj knjizi pisala najznačajnija imena u Evropi - Gaston Gravije sa Sorbone navodi kako je to izuzetna knjiga...(Poslije će Gravije doći u Beogradi, biti lektor Beogradskog univerziteta. Kad se zaratilo otišao je u Francusku, priključio se svojoj vojsci i poginuo na zapadnom frontu. Eno mu ulice u Beogradu danas). Kad sad otvorite časopis "Anali geografije", vidjećete šta je on pisao o Jefti. I vidjećete da mu je taj ugledni profesor Jefti 1917. i 1918. objavio četiri rada. Sa ove udaljenosti to je prosto nevjerovatno...

 

Najveći slavisti toga doba oduševljeni su i impresionirani Jevtinim stilom, upravnik i prvi čovjek univerziteta u Minhenu, piše odu knjizi i autoru... A tek kad se vidi šta je tim povodom zabilježio, u principu vrlo strogi ocjenjivač spartanskog duha Jovan Cvijić: ni prije ni poslije o nekom drugom Cvijić nije tako pohvalno pisao...

 

Eto tako je, zaključuje Dedijerov biograf, Jevto kaznio onog novinara jednom velikom knjigom, koja ni dan - danas nije prevaziđena. Više nikad o Hercegovcima nije onako ružno pisano po štampi. A Jevti je bio otvoren prostor gdje hoće: od Beča, Pariza, Ženeve, Berna...

 

Ovo su samo neke epizode, uz 69 novootkrivenih  dokumenata, koje je autor radeći pet godina na knjizi "Jevto Dedijer - život i delo"  uvrstio u nju, otkrivajući nam jedinstvenu, stilski jako lijepo ispričanu, do sad najkompletniju priču o onom dječaku iz Čepelice, kome će jedan slučajni susret sa geografom Jovanom Cvijićem promijeniti život, a koji će, opet,  kasnije, svojom "Hercegovinom" promijeniti mnogo toga nabolje, kad je riječ i o Hercegovini i o Hercegovcima.
Na skoro dvočasovnoj promociji knjige i uopšte priče o Dedijeru i Hercegovini, prisutni su u Qubinju s rijetko viđenom pažnjom slušali, o svemu što je vezano za ovog prvog profesora beogradskog univerziteta s naših prostora, o antropogeografu svjetskog glasa, a nije im promaklo ni to da se jednom Ivo Andrić tako pohvalno izrazio o gospodstvu Dedijerovom, kao o ničijem drugom - od svih ličnosti koje je ovaj nobelovac za života poznavao.