Početna
 

GRAĐANI I GRAĐANSKA PRAVA (1)

OPŠTINARI I STRANCI

Trebinje je odavno ušlo u projekat “Grad kulture”. To se nije dogodilo slučajno, nego čitav niz poteza u koncipiranju i realizaciji tog projekta ima svoju logiku.

Prvo, Trebinje je okruženo gradovima kulture (Budva, Kotor, Dubrovnik, pa i Mostar). Ti gradovi, donekle sa izuzetkom Mostara, na kulturi temelje svoju egzistenciju i svoj razvoj.

Kako to funkcioniše u slučaju susjednog Dubrovnika ne treba posebno ni govoriti. Hrvatska nema ni jedan jači ekonomski agregat, nego što je sam grad Dubrovnik.

Međutiim, da bi se sličan projekat realizvao u Trebinju treba urediti niz stvari građanskog karaktera. Trebinje nema dugu građansku istoriju, i ono što nam često nedostaje jeste jasan građanski stav prema gradu i njegovim vrijednostima.

Stiče se utisak da s puno teškoća grad dolazi do konsenzusa, i da nije u stanju da na dugi rok vodi bilo kakvu urbanu, pa i kulturnu politiku.

Možda je u tom pogledu Projekat “Grad kulture” izuzetak, ili ima šanse da to postane.

Zbog toga, želim da podsjetim na minule decenije našeg građanskog života, da vidimo kako smo postajali građani svoga grada, šta nam se na tom putu dešavalo, a i šta bi moglo da se dešava dalje.

Na jedno ovakvo razmišljanje nagoni i mnogo toga što je napisano o gradovima, a jedan rad posebno je inspirativan u našim prilikama. Mislim  na studiju “Stanovnici bosanskohercegovačkih gradova (1918-1941. godine)“ čiji je autor Seka Brkljača (Institut za istoriju, Sarajevo).

DEFINICIJE GRAĐANA

Pravnu definiciju građanina, odnosno stanovnika grada, dala nam je austro-ugarska administracija.  Deficaja građanina nimalo ne liči ovoj današnjoj, a stigla je u paketu sa svim drugim monarhi­stičkim propisima.

- Bitna karakteristika građa­nstva je da je, unutar ostalog stanovništva u gradu, stvorilo, ipak, jednu privilegovanu klasu i sa tog stanovišta zadržalo karakteristike srednjovjekovnog feudalnog grada u odnosu na savremeni, moderni grad kapitalističkog doba, jer se ovi razlikuju samo po gustoći stanovnika i kompliciranoj upravi.

Građani, dakle nisu bili svi oni koji obitavaju ili stanuju u gradu. U trebinjskim uslovima to je bilo posebno naglašeno, jer, krajem 19. vijeka, prije početka gradnje nanašnjeg gradskog centra, pojam grada i građanina bio je veoma složen.

Trebinjski Kastel Dubrovčani su u svojim službenim spisima zvali Grad (Citta), a naziv Stari Grad novijeg je datuma, vezan uglavnom za sredinu 20. vijeka. Nemamo jasnu predstavu o tome šta se u 17, 18. pa i početkom 19 vijeka smatralo gradom, i kako je ko imenovao prostor Kastela u njegovu bližu okolinu.

Treba se podsjetiti jedne interesantne prakse i u Dubrovniku i u Trebinju da se gradom zove samo ono što je u okviru zidina, ili je u samom centru, tako da danas možete čuti nekoga ko stanuje u Bregovima, da, kad prolazi pored Saborne crkve, ako ga pitate gdje je pošao, kaže:

- Idem u Grad!

(Za njega, dakle Bregovi nisu u gradu, odnosno nisu sasvim, nisu potpuno ili nisu do kraja dio Grada.)

I taj suženi pojama grada vjerovatno je srednjovjekovnog porijekla (napominjemo da su i gradovi - tvrđave, utvrde! - po Hercegovini imali svoja podgrađa, gdje nisu živjeli građani, nego ljudi raznih struka i zanata koji su gradovima bili potrebni.

Znamo, takođe, da se gotovo svaka utvrda zvala gradom, i da, u našem slučaju pojam grada zaista znači nešto što je ekskluzivno i prostorno sasvim ograničeno. Do tih prostornih finesa i širenja pojma grad, naravno, došli smo znatno kansije....

- Građani se - napominje Brkljača - ni u čemu ne razlikuju od ostalog stanovništva u državi, ni u javnom pravu, ni u privatnom. Kako je srednjovjekovni čovjek bio naprotiv čovjek drugih kvaliteta nego svi oni koji obitavaju izvan gradskih zidina i kako je sticanje građanskih prava imalo slično značenje kao promaknuće u viteza ili tonzura svećenstva, jer daje poseban pravni položaj, tako je i bosanskohercegovački grad bio grad prvo svojih građana, a onda i svojih stanovnika.

Ekskluzivitet građana, zapaža autorica pomenutog rada, i kategorija slobodnog naseljavanja u grad bila je neko pomirljivo, prelazno rješenje između tradicionalnog feudalnog grada i mobilnog kapitalističkog društva, kada je dihotomija parcijalne moderniza­cije austrougarskog perioda u paru Moderno-Tradicija predstavljala razvijanje pojedinih privrednih grana industrijskog tipa sa okoštalim agrarnim odnosima na selu i korporativnim težnjama tradicionalnog zanatsva.

Naravno, agrarna reforma sve je razdramala i prisilila zakonodavce da počnu drugačije misliti. Građani su tako počeli da gube privilegije (i to je tok koji će jačati sve do novijeg doba, kada će, kao što se desilo sredinom 20. vijeka, dobiti i svoje ideološke dimenzije /pojam “građanski” pola vijeka imaće uglavnom negativne konotacije/)

Austrougarski komunalni zakonodavac u BiH definisao je gradove kao opštine građana koje predstavljaju “zajednice naročitih članova opštine, zavičajnika ili građana koji kao takvi u toj opštini uživaju neka prava i obaveze”.

Takvi građani, ne mogu biti protjerani sa teritorija opštine a uživaju i posebne povlastice (zaštita u slučaju bolesti, siromaštva i iznemoglosti). Ovaj kolektivni teritorijalizovani sistem (Brkljača)  prava i obaveza kao i zaštite pojedinca predstavljao je jednu zatvorenu zajednicu članova i u tu povlaštenu zajednicu moglo se ući samo rođenjem ili naročitim prijemom.

I to, naravno, miriše na feudalizam, o tome se i danas u mnogim porodicama mogu naći posebna svjedočanstva, koja nedvosmisleno gotvore da nam srednji vijek nije predaleko.

Naime, odluka o prijemu bila je prilično labavo koncipirana. O prijemu je odlučivala gradska uprava. Riječ je o tzv. diskrecionoj ocjeni koja se nije donosila ni jednostavno ni lako.

Praksa je bila logična. Veći i bogatiji gradovi, imali su oštrije diskrecione rezone, a manji znatno tolerantnije i popustljivije.

Sve je, naravno, imalo i svoje prostorno-geografske sulovlje­nosti. U slučaju Trebinja, riječ je o jednom nesvakidašnjem civilnom i vojnom projektu. Austrija je prvo ojačala Kastel (izgradila masivnu kapiju, pojačala neke vatrene tačke na bedemima, izgradila poštu i kasarnu), a zatim, čim je grad izašao izvan starih turskih zidina, počela je da gradi novi bedem koji je danas ostao sačuvan samo u fragmentima. U grad se nije moglo ući uvijek, na kapijama su bili stražari, a naviše, iznad grada, u brdima tvrđave kao dio vojnog kordona prema Crnoj Gori, čuvale su i granice i grad sam po sebi.

Sve u svemu, oni koji su se zatekli u tom gradu bili su privilegovani, jer za nove građane i u fizičkom smislu bilo je malo mjesta.

U kasnijem periodu, u Kraljvini Jugoslaviji, išlo se drugom pravnom logikom u jednom dužem periodu. Forsirala se prava opština stanovnika, u kojoj svi imaju jednaka prava, i nije toliko bitno  porijeklo ili porodična tradicijama, koliko trenutna, posebno ekonomska pozicija.

Ko je činio tu novu opštinu stanovnika?

Ne više oni sa “građanskim pedigreom”, nego svi oni koji su trajno naseljeni na teritoriji opštine. Da se do toga, danas jednostavnog prava dođe, trebalo je proći mnogo vremena.

Danas, svi mi koji se smtramo građanima Trebinja u Trebinju imamo svoj tzv. domicil, i taj domicil može da dobije i da uživa svako  ko se doseli i u gradu stalno naseli.

Iako su zakoni prihvatili takvu logiku, ljudi nisu, ne bar u prvi mah. Zato i danas mnogi građane dijele na starosjedioce, neki ih zovu i starincima, i došljake.

Određivanje pojma zaviča­jnosti i pojma stranac (Brkljača) pravno se tretira zakonskom regulacijom gradskih opština, donošenjem njihovih statuta i regulacijom izbornih prava.

Po Zakonu o upravljanju gradskim opštinama od 16. aprila 1907. zavičajnost kao kategorija pripadala je svim organizovanim opštinama u BiH, bilo gradskim bilo seoskim.

Tim zakonom je konačno defi­nisan pojam opštinara. Katego­risani su žitelji grada, jasno su formulisana njihova prava i oba­veze, a usvojena je i administra­tivna forma za sticanje statusa građanina.

- Pošto statuti gradova (Brkljača) nisu bili pravno stariji od opštih zakonskih propisa, nego su neki, kao mostarski, samo detaljnije određivali kategorije žitelja grada, taj statut, koji u drugom odsjeku jasno govori o kategorijskim podjelama stanovni­štva u gradu, može biti najbolji primjer uočavanja grupacija žitelja koji su nastanjivali grad na osnovu njihovog pravnog statusa u gradu.

Kako su se, dakle, građani dijelili ili kategorisali?

Gradove su činili opštinari i stranci. Dalje, opštinari su se dijelili na: 1. opštinare prinadležnike, i 2. na opštinare-drugare.

U čemu su se oni razlikovali.

Prvi su imali zavičajno pravo u tom gradu a drugi ga nisu imali, međutim, mogli su  nesmetano da stanuju u gradu, da plaćaju poreze, da normalno rade.

- Zajednička im je karakteristika (Brkljača) da su bosanskohercegovački zemaljski pripadnici, a zatim i austrijski i ugarski državljani. Stranci su, dakle, ona lica koja borave u opštini i ne pripadaju ni jednoj od navedenih kategorija, a istoriografska literatura strance još naziva i doseljenicima, obuhvatajući pod oba izraza ljude koji su porijeklom izvan granica ove pokrajine.

Naravno, svi žitelji grada imali su zajedničko pravo na policijsku zaštitu osoba i imanja na opštinskom području, kao i pravo korištenja opštinskim dobrima i ustanovama koje su bile namijenjene javnoj upotrebi.

- Osim pravnog apstiniranja u upravljanju gradom (Brkljača) nedo­tatkom aktivnog i pasivnog biračkog prava proizašlog iz pojma zavičajnosti, i općinari drugari i stranci mogli su biti protjerani iz grada ako sa svojom svojtom ne žive pristojno i padnu na teret javnom milosrđu. I upravo takav pravni status stanovnika grada, koji u opštini građana nisu bili sastavni dio građanstva sa privilegi­jama proizašlim iz zavičajnog prava, dozvoljavao je kao paravan legalno pokriće zvaničnoj politici u novoj državi nakon 1918. godine da, uz vrlo jednostavnu registraciju na osnovu opštinskih knjiga popisa zavičajnika, konzistentno u namjeri i sa varijantama u izvedbi, protjeruje iz bosanskohercegovačkih gradova i seoskih opština one koji su bili stranci, one koji su bili nepodobni ili oboje istovremeno.

Zakon o opštinama iz 1933. godine i Zakon o gradovima iz 1934. godine regulisali su status žitelja opštine na “članove i stanovnike grada”. Oba zakona donose skoro identične odredbe detaljno raščlanjene na više paragrafa i istovremeno odražavaju (Brkljača) pogled zvanične politike, vlasti, države na društvo te zemlje, ne samo zadržavanjem kategorije zavičajnosti nego i specijalnim odredbama o sticanju članstva, pravima i obavezama nositelja tog statusa, kao i onih koji ga nemaju.

Ono što je građanin uživao zvala su se “častna prava”, Da bi ih dobio, morao je biti relativno dobro materijalno situiran.

Na ovom se insistiralo da bi građanin bio ekonomski nezavisan, odnosno da ne bi u socijalnom smislu teretio opštinsku kasu.

Takođe, “častna prava” nije mogao dobiti neko protiv koga se vodio sudski postupak.

Ekonomska kriza u Kraljevini Jugoslaviji  išla je u prilog stavovima o zadržavanju principa privilegovanih zavičajnika.

- Iako novi zakoni (Brkljača) obavezuju opštine da ne smiju i članovima drugih opština uskratiti neophodnu pomoć, mnogobrojni su primjeri sporova gradskih opština oko naplate potraživanja njenih zavičajnika napravljenih u drugom gradu. Iako su svi stanovnici gradova imali i obaveze u dužnostima podnošenja opštinskih tereta, gradske vlasti svih vrsta i oblika u čitavom periodu kraljevske države nastojale su da zadrže, ne samo kategoriju zavičajnosti, nego i da ne stimulišu naseljavanje novih stanovnika.

I ranije, dešavalo se ono što se u gradovima dešava danas, ali u manjem obimu. I tada, gradovi nisu bili dovoljno propusni, odnosno, u njima nije bilo prostora za sve one koji su htjeli da se dosele ili usele.

Zato, gradske uprave imale su oštar stav protiv nagle urba­nizacije (i danas tipičan za one koji se smatraju “pravim građanima”).

Sve u svemu, zaključuje autorica, članstvo u gradskoj opštini, u čitavom periodu kraljevske države, bilo je i sredstvo da upravna vlast, odstranjivanjem onih koji kao stanovnici gradske opštine, za razliku od članova opštine, njoj pravno ne pripadaju, primjenjuje efikasne policijske mjere prema, uglavnom, politički nepodobnima.

- Zavičajno pravo kao pravni status koji ne dozvoljava ise­ljavanje članova gradske opštine protivno njihovoj volji, izgubilo je svoju funkciju u vrijeme rata 1914.-1918. godine, u kome dolazi do prisilnog pomjeranja stanovništva bez obzira na njegov status u mjestu življenja. Nakon rata u novoformiranoj državi prisilno iseljavanje i iz bosansko­hercegovačkih gradova upravo se vraća na formu zavičajnog prava koje je uslovljeno zemaljskom pripadnošću, da bi nova vlast jasno registrovala ciljeve na koje se odnosila Naredba o iseljavanju stranaca objavljena početkom maja 1919. godine...

M.A.

(nastavak u idućem broju)