tPočetna

Nedjeljko Marić

POD CRVENOM STIJENOM PRONADJEN TRAG PRACOVJEKA

NEANDERTALALAC POMOLIO IZ TAME

Crvena stijena jos zadugo nam nece dati mira. Otkrice prisustva neandertalca u ovoj zoni pomjerilo je njenu starost u jos dublju proslost. Nanovo, mogu se procitati misljenja kako, konacno (!) Crvenoj stijeni treba pristupiti ozbiljnije i od nje - napraviti Altamiru.

Oni koji ovo kazu djeluju uvjerljivo jer, do sada, istrazen je mali dio ovog lokaliteta!? Zasto, odgovor je manje-vise jasan. Da smo u prethodno pola vijeka imali politicare koji istinski razumiju moc i dejstvo kulture, danas bi na Crvenoj stijeni primali turiste, a ne istrazivace.

Ipak, na svu srecu Crvena stijena nije zaboravljena. To nam je  potvrdio i Mile Bakovic, arheolog iz Podgorice, na kraju posljednje kampanje istrazivanja do koga je doslo uglavnom zahvaljujuci  profesor Robertu Vejlonu sa Univerziteta Micigen, koji se vec dugo bavi istrazivanjem paleolita, kako on rece, na prostoru one “velike Jugoslavije”...

- Od 1980. godine profesor boravi u nasoj zemlji. Prije 7-8 godina zajedno smo poceli jedan projekat koji se odnosio na paleolitskog covjeka u ekoloskom kontekstu.  Iz toga je proizasla i potreba da se obave reviziona iskopavanja na lokalitetu Crvena stijena koji je istrazivan krajem pedesetih i pocetkom sezdesetih godina proslog vijeka. U ekipi su jos: Dzejmi Vudvord, prof. Univerziteta u Mancesteru, geolog, Dusan Mihailovic, prof. Univerziteta u Beogradu, arheolog, Stiv Kun, profesor Univerziteta u Arizoni, arheolog, Xejmi Klark, postdiplomac u Micigenu, Dzo Biver, postidplomac u Arizoni, Rejcel Kaspari, antropolog, Majkl Morli, geolog iz Mancestera, Mile Bakovic, arheolog iz Podgorice, Zvezdana Lucic, arheolog iz Niksica, Mitra Cerovic, arheolog iz Podgorice, Goran Culafic, paleontolog iz Podgorice, Bojana Mihailovic, Narodni muzej Beograd, i studenti arheologije  .

Crvena stijena ceka pola vijeka. Od prvih iskopavanja, u medjuvremenu, nista se bitno nije dogadjalo?

- Da, ali Crvena stijena evo opet izaziva paznju. Ona je zanimljiva jer ima dubok kulturni sloj i dug kulturni kontinuitet. Zato se visoko kotira. Usavrsavanjem metodologije arheoloskih istrazivanja, kao i usavrsavanjem metoda datovanja, uz nova geoloska, arheoloska, paleobotanicka, paleozooloska istrazivanja, postoje veliki izgledi da dodjemo do dragocjenih, potpuno novih saznanja - kaze Bakovic.

Prof. Robert Vejlon, koji stoji na celu ekipe od desetak americkih i SCG strucnjaka, koncentrisan je na Evropu, a posebno na nas teren...

- Da, ja sam uglavnom radio u Evropi. Moja specijalnost je paleolit, ja sam paleoliticar. Bavim se paleolitom i djelimicno mezolitom. Kopao sam u Francuskoj, Holandiji, Italiji, itd., ali dugo sam kopao u bivsoj Jugoslaviji. Kopao sam u u Badnju kod Stoca 1980. godine zajedno sa kolegom iz Zemaljskog muzeja u Sarajevu. Poslije sam zapoceo ovaj projekat sa kolegama u Podgorici. Trajalo je dugo dok se nismo organizovali i dobili sredstva za projekat, odnosno za jednu godinu, za pocetak ovog posla u Crvenoj stijeni. Ovo je medjunarodni projekat. Rukovodioci su Mitra Cerovic iz Centra za arheoloska istrazivanja Crne Gore, Zvezdana Busovic Lucic iz Zavicajnog muzeja Niksic, i ja.

Sta vas je, u naucnom smislu, privuklo Crvenoj stijeni?

- Crvena stijena za mene je zanimljiva narocito zbog dugacke sekvence arheoloskih slojeva, narocito iz srednjeg paleolita. To je period u kome je zivio neandertalac, pracovjek. To je dug arheoloski profil koji obuhvata ne znam koliko godina. Mi procenjujemo da je to izmedju  100.000 i 200.000 godina do dolaska modernog covjeka na ovo podrucje.

To nije jedina tako zanimljiva sekvenca na ovom podrucju?!

- Da, ima ih jos, ali ova je medju najduzim u svijetu. U Evropi sigurno. Zato postoji mogucnost da slijedimo razvoj tog neandertalca u ekoloskom kontekstu. Taj ekoloski kontekst ce nam dati geolozi koji saradjuju s nama, geolozi iz Engleske i geolozi iz prirodnjackog muzeja u Podgorici. Imamo namjeru da rekonstruisemo nacin zivota tog neandertalca, njegovo drustvo, njegovu ekonomiju, njegove odnose sa okolinom itd.

Sta ste sve nasli, sta je ono najbitnije, da li ima neceg sto niste ocekivali?

- Nasli smo puno geoloskih podataka i puno arheoloskih podataka koji su vrlo vazni za nasu struku. Ono sto je sad novo, to je jedno veliko otkrice: nasli smo jedan fizicki ostatak tog covjeka. To je samo jedan zub, ali, bilo kakav ostatak neandertalca je izuzetna rijetkost u Evropi i na svijetu, tako da je ovo jedini i prvi nalaz tog covjeka u jugoistocnoj Evropi. Do sada, ima ostataka iz Krapine i Vindije, ali do Grcke nema nigdje, nema uopste ni jednog nalaza tog covjeka.

U kom sloju ste nasli zub?

- Zub smo nasli kad smo cistili profil gdje su slojevi iz musterijena. Kad bi kopali te slojeve, sto u ovom trenutku nije moguce, sakupili bi veliku kolicinu materijala. Postoje velike sanse da nadjemo jos ostataka od tog covjeka. Mogli bismo naci alatke, kosti od zivotinja koje je on lovio itd.  Ali da se nadje tako star ostatak samog covjeka,  to je neocekivano i vrlo rijetko u Evropi. To znaci da ce Crvena stijena biti na mapi tih lokaliteta koji su znacajni za studiju neandertalaca.

Jeste li vec potpuno sigurni da se  radi o zubu neandertalca?

- Jesmo. Jedan strucnjak koji studira specificno zube neandertalca bio je ovdje, uzeo je slike, mjere, i u Zagrebu uporedio zub sa zubom iz Krapine. Definitivno, sto posto je siguran da je u pitanju neandertalac, ne moze biti greska.

Koliko je taj zub star?

- Jos ne znamo tacno, ali najmanje 45.000 godina, a najvjerovatnije negdje izmedju 50.000 i 150.000 godina.

Da li ste dosli do najdubljeg kulturnog sloja u Crvenoj stijeni.

- Jos ne. Mi smo tek na pocetku projekta. Duboko smo u pecini, ali ima jos puno slojeva dublje nego gdje smo mi sad. Ocekujemo jos stariji materijal i starija otkrica, do cega cemo doci u toku narednih godina.

Niste radili dugo, nepun mjesec dana...

- Radili smo tri nedelje. Za ovu godinu je kraj.  Mi smo dobili sredstva za samo jedan kratak pocetak.

Zasto?

- Tako se desava sa projektima koji su novi. Fond ne zna da li cemo biti uspjesni, da li ce biti saradnje. Zato daju samo za jednu godinu. Kao provjera da li to funkcionise onako kako smo im predstavili.

Da li je, osim zuba, bilo jos nekih znacajnijih nalaza?

- Nista blizu tog zuba.

Mile Bakovic, koji istice da se radi o epohalnom otkricu, kaze da su pronadjeni i odredjeni alati koje je koristio covjek kamenog doba. Medjutim, pecina nudi mnogo vise...

- Iskopavanja koja su obavljena prije 40 godina doprla su do dubine od 30 metara otrprilike, a mi smo negdje na pola te dubine nasli taj zub. Nova istrazivanja pocinju od vrha sa te platforme, tako da racunamo, ako bi sve bilo kako bi mi zeljeli, da mozda za desetak godina stignemo do tih najdubljih slojeva.

Paleolit nije dovoljno istrazen. Za takve stvari ni kod nas ni u Crnoj Gori dugo se nije drijesila kesa.

- Tacno - potvrdjuje i gost iz Micigena - paleolit na ovom podrucju nije dobro poznat zbog toga sto ga ljudi nisu dovoljno istrazili. Nema dovoljno projekata, nema dovoljno ljudi koji se angazuju oko toga, iako je podrucje vrlo bogatao. Ima puno abrija, ima puno mjesta gdje se moze istraziti, samo nedostaju sredstva i ekipe.

Da li cete obezbijediti novac za nastavak istrazivanja?

- Nadam se da hocu. Cim se vratim, angazovacu se da trazim lijevo-desno...

Da li u Crnoj Gori ima pozitivnog eha nakon novih saznanja o Crvenoj stijeni?

- Jos ne. Vi ste prvi koji ste snimili ovaj zub. Prvi ste dobili i izjave. U Crnoj Gori atmosfera jos nije formirana, mada imamo jos nekoliko znacajnih lokaliteta iz tog perioda u kanjonu ]ehotine, Lima... Ali ono sto se meni cini znacajno za Hercegovinu, jeste to sto je projekat postavljen tako da tretira covjeka u njegovom okruzenju, u ekoloskom kontekstu. Bilo bi zgodno da iduce godine, zajedno sa Muzejom Hercegovine napravimo rekognosciranja okoline Crvene stijene, kako bismo registrovali i eventualna nalazista na teritoriji Hercegovine.

I vi mislite da je Istocna Hercegovina veliki izazov za paleoliticare?

- Ne samo za njih, ali za njih posebno.

Detaljnije obrazlozenje dao nam je prof. Dusan Mihailovic, koje se, u cjelini, svodi na slijedece...

- U materijalu sa Crvene stijene ima mnogo elemenata koji upucuju na kontakt sa obalskim podrucjem. Javljaju se morske skoljke, postoje razliciti elementi u kulturi, koji upucuju upravo na veze sa obalskim podrucjem. Trebisnjica je bila njihova glavna komunikacija. S obzirom da postoje pecine, mi cemo sigurno naici na njihova stanista.

Mozemo li zakljuciti da se praljudi nisu koristili sirovinama iz okruzenja Crvene stijene priizradi alata?!

- Da. Sirovine za izradu alata ne poticu sa Crvene stijene. Imali smo ovdje tim geologa iz Engleske i iz Podgorice, ispitivala se mogucnost da se nadju majdani gdje je vadjena sirovina za pravljene tih alata. Nisu ih nasli.

U cjelini, sta je to sto Crvenu stijenu cini tako atraktivnim arheoloskim objektom?!

- Istrazivanja paleolita ovde imaju veliku buducnost - kaze Dusan Mihailovic - od njih se moze mnogo ocekivati. Ovo je jedno od najznacajnjih podrucja u jugoistocnoj Evropi kada je rec o istrazivanju ovog perioda. Perspektive su veoma dobre. Treba samo da se ova istrazivanja u Crvenoj stijeni nastave, da se udje u jednu razvijeniju fazu, i onda ce se to odvijati kako treba.

Kakva je postojeca praksa, kako se u Evropi prezentiraju paleolitski lokaliteti? Koliko su atraktivni? Prosjecan citalac vjerovatno u glavi ima samo Altamiru u [paniji?!

- Da, to je dobra paralela. U nekim zemljama paleolitska nalazista su jedan od glavnih kulturnih aduta. Nije samo [panija, i Francuska je poznata po paleolitu. I Crna Gora i Hercegovina, generalno, imaju sve uslove da izgrade slicnu reputaciju. Ovdje zaista ima mnogo pecina, a dokazano je da su se u kamenom dobu ljudi ovdje cesto zadrzavali. Tu su pravili te tzv. glavne logore i zato nailazimo na desetine hiljada nalaza, na vatrista, na ostatke njihovih stanista. To su dragocena svedocanstva o tim davnim vremenima. Crvena stijena je, osim toga, jedno od najznacajnijih nalazista u Evropi. Retko koje nalaziste ima kulturni sloj od 20 metara. U njemu javlja se 31 kulturni horizont, sto je nesto na sto se retko nailazi. Mozda postoji par takvih nalazista na Bliskom istoku. U Evropi sa Crvenom stijenom moze da se mjeri samo cuveni lokalitet Atapuerka u [paniji. I zato potrebno je da se Crvena stijena sistematski i pazljivo istrazi i dobro je sto americki tim organizuje ta istrazivanja.

Sta ce se desavati na drugoj strani jezera, na hercegovackom dijelu Crvene stijene, da li ce se pristupiti istrazivanju peleolitskih lokaliteta u dolini Trebisnjice, i u Istocnoj Hercegovini uopste?

- To je stara tema - rekao nam je Djordjo Odavic, direktor Muzeja hercegovine - jedan stari izazov, koji se sada, zahvaljujuci novim istrazivanjima, javlja u jednom novom svijetlu. Na paleolitske lokalitete Hercegovine ukazuje se odavno, ali, to jos uvijek nije dovoljno. Mislim da je konacno doslo vrijeme da se za taj projekat zainteresuje vise aktera, i da se pristupi dugorocno programiranom istrazivanju. Muzej Hercegovine ce uraditi sve sto je u njegovoj moci, medjutim, Muzej nema sredstava kojim bi se finansirala i najminimalnija istrazivanja. Medjutim, nadam se da ce se krug zainteresovanih prosiriti..

Na cemu temeljite taj optimzam?

- Na cinjenici da, ako se samo angazujemo, ako sami ulozimo, izvjesna, makar i inicijalna sredstva, onda ce se za projekat zainteresovati i naucni radnici i razlicite inozemne institucije, univerziteti, fondacije, koje ce preuzeti onaj drugi dio troskova. [ansu da vas neko na taj nacin pomogne ne bi trebaalo propustiti - podvukao je Odavic...

Sve u svemu, Crvena stijena ulazi u jos jednu godinu neizvjesnosti. Doduse, s mnogo vise nade da ce se posao nastaviti...